Жас қазақ: Біздің қоғамда Достоевский мен Золяның адасып аласұрған, қылмыс жасап, өзімен-өзі күрескен кейіпкері  толып жүр. Орыс пен француз философтары өз ұлтының ұлы жазушысын әлемге танытты. Қазақ философтарының зерттеуіне арқау болатын қазақ прозасында да қаншама дүние бар. Неліктен біздің философтар қазақ  жазушысының шығармасын өз еңбегіне арқау етпейді? 

Ақтолқын Құлсариева: Қазақ философиясында Абай, Шәкәрім, Мағжан, Әуезов шығармашылығы жүйелі түрде зерттеліп, талай диссертация қорғалып, талай кітап жарық көрді. Бүгінгі күннің белгілі жазушыларының шығармашылығы көп зерттелмегені рас. Бәлкім, мұның бір себебі қоғаммен де байланысты шығар. Бүгінде әдеби сыншылардың өзі әдебиеттен алыстап кетті емес пе?!
Жас қазақ: Зерттеушілер: «Достоевский мен Золяның әлем халқының сүйіспеншілігіне бөленуінің бір сыры: олар адамға өзін танытты. Олардың бақытсыз кейіпкерінің бойындағы қатыгездік әрбір адамның бойында жасырынып жатады», – дейді. Шын мәнінде, екі ұлы жазушы өз оқырманын жамандықтан сақтандыратын.
Біздің кейбір отандық телеарналар жаңа маусымда көрсететін фильмдерді «қызықты және қорқынышты» деп жарнамалайды. Ал кинотеатр басшылары адамға үрей сыйлайтын фильмнің көрермені көп екенін айтады. Жалпы, халық пен «қорқынышты фильмнің» арасын соншалықты жақындатып, байланыстыру қажет пе?
Ақтолқын Құлсариева: Қорқынышты фильмнің қазіргі заман мәдениетінде тым көп көрсетілуі адамзаттың жағдайының, шүкір, жақсылығын білдіреді. Демек, «қазіргі адамзат нақты өмірлік шындықта аса көп қауіп-қатерді басынан өткізбейді» деген сөз. Бұрынғыдай жыртқыш хайуандар арасында «қайтсем талғажау табамын» дейтін заман емес, жаппай қантөгіс соғыс жүріп жатқан жоқ, шүкір. Содан болар, фильм кейіпкері арқылы «қауіпсіз арақашықтықтан» өлім-жітім, атыс-шабыс, қуғын-сүргінді сезінуге тырысады. Мүмкін, адреналин қажет шығар ағзасына...
Әрбір бойында жаны бар тіршілік иесі өзін-өзі сақтап қалу үшін күреседі. Жалпы, адам бойында өмірге құштарлық, басқаша айтсақ, өзін-өзі сақтау инстинкті мықты дамыған. Жыныстық құмарлық та адамның ұрпақ жалғастыру арқылы өзін-өзі сақтау инстинктіне бағынышты. Сондықтан адамның эротикалық фильмге әуестігінің де, үрейлі триллерге үйірлігінің де табиғи түсіндірмесі бар. Қорқынышты фильм адамның өзін-өзі сақтау инстинктін қайрайтын да болар, бәлкім. Өмір мен өлімге қатысты дүниеге адамзат баласы ешқашан немқұрайды қарай алмайды.
Жас қазақ: Сіздің жасөспірім кезіңізде құрбы-құрдастарыңыз адамды жылататын үнді фильмі мен мелодрамаға үйір болды. Бәлкім, бүгінгі жастардың атыс-шабыс, қорқынышты фильмге құштарлығының сыры – жанының қасаңданып кеткенінде шығар?
Ақтолқын Құлсариева: Кеңестік кезең мен бүгінгі уақытты мүлдем салыстыра алмайсың. Ол кезде біз жабық қоғамда өмір сүрдік. Бізде фильм таңдап көруге мүмкіндік болған жоқ. Үш-төрт телеарнаны ғана көру мүмкіндігіміз бар еді. Қазақстанда көрсетілетін екі арна орталық – Мәскеудікі, келесі біреуі – Қазақстан арнасы, біз тұрған аудан Қырғызстанмен шекаралас болғандықтан, тағы бір арна бауырлас қырғыз елінен тартатын. Ол кезде телеарнада көрсетілетін кино да, мультфильм де, бағдарлама да – бәрі кеңестік идеологияны уағыздауға бағытталатын. Қазір қай ұлттың, қай жанрдағы фильмін көрем десең, өз еркің.
Өкінішке қарай, телеарналар ұлттық рухты көтеретін, ұлттық құнды дүниелерге қарағанда, адамның басты инстинктіне сай туындыларды жарнамалап жатыр. Қайтесіз, телеарналар да нарық заңымен өтімді өнімді қажет етіп отырған уақыт. Тобырлық мәдениеттің заңдылығымен өмір сүріп отырған қазіргі қоғамда әлемдік киностудиялар да соған сай фильм түсіруде. Мысалы, Голливудтың көп өнімі сол инстинкт төңірегінде. Қаншама режиссерлер адамның табиғи инстинктімен «ойнап», қалың бұқараны жаулап, қыруар ақша табуда.  Әлеуметтік психология мамандарының зерттеуінше, қорқынышты фильмді қорқақ адам жиі көреді екен. Ол виртуалды шындықта фильм кейіпкерінің ерлігін өзі жасағандай сезінетін болар...  Сондай-ақ, эротикалық фильмге белсіз, әлсіз адам әуес екен дегенді де естиміз. Демек, адам өз бойында жоқ нәрсені виртуалды шындық – экран шындығы арқылы толықтырғысы келеді деген сөз. 
Жас қазақ: Кинотеатрда қорқынышты бір фильм көргенім есімде. Басты кейіпкер қарсыласының басын шауып, денесін екіге бөліп тастаған кезде залда отырған жастар қол шапалақтап, мәз болды...
Ақтолқын Құлсариева: Өз басым кейіпкердің басындағы ауыр жайтты жүрегіме жақын қабылдаймын. Сол кейіпкердің тағдырына кәдімгідей қайғырамын. Шынында да, сіз айтқандай, қазіргі жастардың жаны қасаңданып кетті ме екен? Бәлкім, олар жанашымастық, қатыгездік танытып, бір тұрғыдан, өздеріне психологиялық қорғаныс қойған шығар? Себебі, өмірде әрбір адамның өз басына жетер қиыншылығы бар. Жастар «Жетпегені енді «жоқ өмірдегі» –  виртуалды шындықтағы кейіпкерге жанымның ашуы еді» – деп түсіндірер?
Адам қоғамнан тыс өмір сүре алмайды. Тәкаппар, қара басының қамын күйттеген өзімшіл, рухани тұрғыдан жетілмеген, әлсіз адамнан өз ортасына тиер зиян аз емес. Бүгінгі жастардың психологиясына Батыс фильмдерінің  тигізіп жатқан кері әсері аз еместігі рас.
Жас қазақ: «Титаник» фильмінде адамдардың өліммен арпалысуы менің аянышымды ғана туғызады. Апатқа ұшыраған кеме үстінде жолаушылардың үрейін сәл де болса, басу үшін музыканттар аспапта ойнайды. Бір кезде өлімнен үрейленіп, музыканы кілт тоқтатып, әріптестері кетіп бара жатқан кезде, жалғыз скрипкашы қалып, әуенді жалғастырады. Скрипкашының өлімді музыкаға айналдырғанына қайран қалған достары қайта келіп, аспаптарын қолына алады. Осы фильмді қанша көрсем де осы эпизод менің көзіме жас әкеледі. Өзіңіз көрген бүгінгі қазақ киносында есіңізде қалған  деталь бар ма?
Ақтолқын Құлсариева: Көрерменнің есінде фильмнің тұтастай сюжеті қалмауы мүмкін. Бірақ, сөзсіз, жүрекке әсер еткен бір эпизод қалады. Сауалыңыз қазақ киносының өткенімен емес, бүгінімен байланысты болғандықтан, біраз қиналып тұрған жайым бар. Дегенмен, мен «Келін» және «Бақсы» фильміндегі тәңіршілдік сарындағы әйел образын тілге тиек етер едім. «Келіндегі» ұрпақ жалғастығын ойлаған ененің табиғи қатыгездігі (келінінің өзгеден жүктілігін біліп, содан арылту үстіндегі әрекеті) әрі табиғи кемеңгерлігі (бозбала әмеңгерді даярлауы) мені егде әйелдің ошағына, ұрпағына деген адалдығымен, шаңырақ ұйытқысы бейнесін мықтап сомдауымен толғантты. Бір өкініштісі, сол фильмде көп нәрсені көрмегендей болып, мән беруге тұрмайтын тұстарға даурығып кеткендейміз. Қазақтың намысына тиетіндей онда ештеңе жоқ деп ойлаймын. Фильм кейіпкерлерінің заманы қайда, қазақ қайда?! «Бақсы» фильмінде де әйелдің тылсым дүниеге, Жаратқанның құпиясына біртабан жақындығы шаман әйел бейнесі арқылы ашылған.
Жас қазақ: Соңғы кезде бүлдіршін мен жасөспірімге жасалған зорлық-зомбылық көбейіп кетті. Сіздіңше, адамның соншалықты азғындауына не себеп?
Ақтолқын Құлсариева: Бұл тобырлық мәдениеттің, электронды әлемнің ықпалы ма деймін. Өкінішке қарай, біздің қоғамда қатыгез, қанышер адамның бүлдіршінге күш көрсетуі белең алып отыр. Қатыгездік, мейірімсіздік, нәпсіқұмарлық  адам табиғатында бар нәрсе. Бірақ бұрын ол соншалықты жарнамаланып, көрсетілмейтін. Жетпісінші жылдары ауылдық жерде бес-алты үйге бір теледидар болатын. Қазір әр үйде екі-үш теледидар мен компьютер бар.  Кез келген бұрышта әртүрлі жанрдағы фильм емін-еркін сатылып жатыр. Әлемнің шалғай түкпірінде болған оқиғаны айналасы он-он бес минутта интернеттен біле аласыз. Ал бұрынғы кеңестік кезеңде американдық фильм тұрмақ, Америка туралы мағлұмат жоқтың қасы болатын. Анда-санда газеттен оның «шіріп жатқандығын» оқитынбыз. Басқа-басқа, Алматыдан шығатын газет-жорналдың жаңа нөмірі ауылда тұратын адамның қолына бір жетіден соң жететін. Қазір кез келген мемлекеттен шығатын газетті үйде отырып, интернеттен оқи аласыз.
Фильм мен музыканың, ақпараттың да жақсысы мен жаманы бар. Оны біреу таңдап көреді, енді біреу таңдамай, талғамай  көре береді. Оң-солын ажыратпаған, буыны қатпаған желөкпе жасөспірім фильмнің жаман оқиғаға қатысы бар кейіпкерінің әрекетін өзіне үлгі көруі мүмкін. Көптеген фильмде қылмыскер, қарақшы бейнесі романтизацияланады емес пе?! Баяғының Робин Гудынан бастап, бүгінгінің «Бригадасы», «Браты» бар дегендей. Виртуалды шындық пен өмір шындығының арасындағы байланысты ажырата алмайтын жасөспірімнің қиялында олар нағыз қаһарман болуы мүмкін, сондықтан әлгі жас оны өзіне идеал тұтады. Бұл, әрине, өте қауіпті. Фильм кейіпкеріне еліктеп, өз өміріне ғана емес, өзгеге де қиянат жасауы мүмкін. Байқасаңыз, компьютер ойынының көпшілігі де адамға күш көрсетіп, ұрып-соғып, өлтіруге негізделген.
Әлі рухани діңгегін қазық етіп, қағып үлгермеген адам үшін толассыз ақпаратты қабылдау әсте оңай емес. Ақпарат тасқыны жүйкеге кәдімгідей салмақ түсіреді.
Жас қазақ: Халықтың ықыласы шоу-бизнеске ауды.  Шынайы өнер тасада қалып, тобырлық мәдениет үстемдік құрды. Нарық заманында жүйкесі жұқарған жұрттың ойын-сауық сипатындағы бағдарламаны көріп, серпілгені  жөн де шығар. Бірақ талантсыз, «жансыз қуыршақтардың»  жансыз ойыны мен арзан қалжыңы  да халықты шаршатқан секілді. Бірақ сонда да шынайы өнерді іздеуге асықпайды. Себебі неде деп ойлайсыз?
Ақтолқын Құлсариева: Пікіріңізге қосыламын. Қазір бүкіл әлем тобырлық мәдениеттің ықпалында екені анық. Телеарналар адамға ой салатын, көркемдік құндылығы жоғары,  идеясы мен мазмұны терең фильмнен гөрі арзанқол сериал арқылы рейтингін көтереді, жарнама жинап, ақша табады.  Дегенмен, жасалып жатқан оң істерді де атап өткен жөн. «Мәдениет» арнасының қосылуы, ұлттық телеарналардағы салиқалы бағдарламалардың бар екені де дау тудырмайды. 
Біздің кезімізде кітап оқымау ұят болып саналатын. Барлығы оқитын жерде еріншегің де еліктеп, оқитын. Әлі күнге дейін Еуропа астаналарында, сондай-ақ Мәскеу, Санкт-Петербургтің метросында кітап, газет оқып отырған адамды көптеп кездестіруге болады. Бізде сол дағды, неге екенін қайдам, сирек кездесетін сияқты. Бүгінде «Абай жолын» қолына алмаған жастар қаншама?! Оқырманның көпшілігінің ықыласы өсек-аяң жинайтын «сары басылымға» ауып кетті.  Бәлкім, адамзат рухани жалқаулыққа душар болды ма екен?! Ештеңеге қатты ойланып, моральдық күйзелісті басынан кешірмес үшін үстірт қарайды ма екен?! Кім білсін? Бірақ, «ойлы дүниеге көрермен тарапынан сұраныс жоқ» деп көрсетпей қою дұрыс емес. Оқыған, көзі ашық, парасатты адам жеңіл-желпі дүниені көрмейді.  
Жас қазақ: Бүгінде кітап оқудан алыстап кеткен оқырман, театрға бармайтын көрермен кітаптың бағасы мен театр билетінің құнынан әлдеқайда қымбат эстрада әншісінің концертінен қалмайды. Тіпті белгілі әншінің өзі көше әнін үлкен сахнада шырқай беретін болды. Классикалық ән даңғаза музыканың тасасында қалып қойған жоқ па?
Ақтолқын Құлсариева: Солай деуге де негіз бар. Әркім  өзінің табиғатына сай әнді тыңдайды. Классикалық әнді іздейтін тыңдарман мен даңғаза музыка тыңдайтын адамның рухани-интеллектуалдық болмысында көп айырмашылық бар. Жақында Түркиядан келген әріптестеріміз Абай атындағы опера және балет театрының балет қойылымына билет таба алмай қалғаны бар. Бұл, әрине, жақсылықтың нышаны – балетте көрермен бар деген сөз. Эстрада әншісіне  қашан да сұраныс жоғары. Концерт өткізу мен тойға бару да бизнес көзіне айналды. Ол үшін ешкімді де кінәлай алмаймыз. Әлденеге сұраныс бар ма, демек, нарық заманында ол қанағаттандырылуы тиіс.  Бірақ елдің биік мәдениет үлгілерін қызғыштай қорғап, оған бар жағдайды жасау – сол елдің рухани талғамын танытады, өркениеттілігінен сыр береді.
Жас қазақ: Лувр мен Эрмитаждағы  тамаша өнер туындыларын көру үшін әлемнің түкпір-түкпірінен миллиондаған адам ағылады.  Әрине, біздің мұражайларды әлемдік деңгейдегі Лувр, Эрмитажбен салыстыруға болмас. Десе де, тегін көрмеге баратын адамның саны да санаулы. Мұның себебін сіз қалай түсінесіз?
Ақтолқын Құлсариева: Себебі біреу ғана – жанұясында рухани жан-жақты дамуға көңіл бөлінбеген немесе мүмкіншілігі болмаған (мысалы, ауылдық жерде қайдағы мұражай). Бір емес, бірнеше рет шетелде мұражай аралап жүргенде, сол мұражайға ағылып келіп жатқан бастауыш сынып оқушыларының ұстазымен бірге еденде отырып, сабақ өтіп жатқанына куәгер болдым. Бізде өте маңызды тәрбиелік-танымдық ісшаралар жүйелі түрде емес, тек акция ретінде өтетін сияқты.  Сабақ өткізетін орын да, өту формасын да қатып қалғандай көреміз.
Жас қазақ: Біздің елде жемқорлық, пара алу, сыбайластық әлі де белең алып тұрғаны жасырын емес. Бұл біздің мәдениетіміздің төмендігін көрсетпей ме?
Ақтолқын Құлсариева: Әрине, бұл  әлі де құқықтық мәдениетіміздің, түсінігіміздің шектеулі екенін көрсетеді. Адамды тек кәсібилігіне қарап, бағалаған қоғамда жемқорлық азаяры сөзсіз. Өкінішке қарай, кейде заң адамның бәріне бірдей қолданылмайды. Қылмыс жасаған адамның қалталы, лауазымды қызметте отырған қамқоршысы болса, пара алмақ түгілі, адам өлтірсе де,  бостандықта жүруі мүмкін. 
«Әй, қойшы, бәрі де пара береді, бәрі де солай жасайды», – деп парақорлықты өрбіте беру – өзін-өзі сыйлайтын адамға жөн емес. Егер әркім өз алдына позитивті ұстаныммен, яғни «мен неге көптің бірі болуым керек, неге мен парақорлықпен күресті өз жеке басымнан бастамаймын?» – деген ұстаныммен кіріссе, онда оңалар деген үміттемін.
Тыйым салу – өз алдына да, саналылыққа жүгіну – өз алдына. Бір ақылды жан айтқан екен: «Өркениет дегеніміз – келеңсіз оқиғаны тыйым салып болдырмаудан гөрі, соны жасамау керектігіне иландырып, болдырмау». 
Өркениеттік үрдістерден кешеуіл  қалған елдердің азаматтық қоғамының қабырғасы да кеш қатаятыны белгілі. Сондықтан болар, ондай елде ұлт түсінігі де азаматтық-жерлестік принципімен емес, қандастық принципімен байланысты. Ендеше, «ол елде айналасындағыларға бірдей қарау жоқ» деген сөз. Танысына ғана жайдары, қалған жұртқа түнеріңкі қарау  «кеңес шинелінен» шыққан бізге тән екендігін жасыра алмаймыз. Біз отбасымызбен шетелде жиі боламыз. Өзгеге қатынасы жатырқауық баладай, қабағы түнерген адамды көрсем, «мына кісі біз сияқты ТМД-дан болар» деп ойлаймын. Шынында да, жөн сұрассақ, солай болып шығады. Ал Еуропада, АҚШ-та танымайтын адамына состия қарау, бізден гөрі әлдеқайда аз кездеседі, бәлкім, шынайы жанашырлық та аз болар, оларда. Өткенде ресейлік телеарнадан естідім: шетелде басылып шыққан арнайы гид-кітапшада Ресейге баратын саяхатшыларға: «Ресейге барғанда жымиып жүрмеңіз, көп күлімсіремеңіз. Әйтпесе олар өзіне күліп тұр екен деп ойлайды. Кез келген адаммен ашық-жарқын сөйлесуге болмайды. Олар өз жақынымен, танысымен ғана жайдары, ашық сөйлеседі, бөтен адамға жылы қабақ танытпайды», – деп кеңес-нұсқау береді екен.  Кім біледі, біз  туралы да осылай дейтін болар? Қонақжайлылығымыз аңыз болып кеткенімен, шындығында, ақ-қарасына қарамай, бейтаныс жанға жылыжүзділік көп таныта қоймаймыз ғой...          
Жас қазақ: Біздің көрші ауылдың жігіті өз руының баласын машинамен қағып кетіп, әлгі оқушы сол жерде тіл тартпай өлді. Өлген баланың әке-шешесімен ақсақалдар сөйлесіп, іс сотқа жетпеді. Әкемнің жиеніне әскерге шақырту келіп, борышын өтеуге кететіннен бір күн бұрын үйіне сыныптастарын шақырып, той жасайды. Мас болып, естен айырылған достары оны ұрып, мүгедек етті. Бір қолынан жан кетіп, аяғын сүйретіп, әзер басатын. Басынан соққы алған ол оқып-жазу түгілі, бір әріпті танымай қалды.  Кейіннен қайта әріп жаттады. Екі әріптің басын қосып, ежелеп оқығаннан арыға бармады. Байғұс сүйретіліп жүріп, он жыл өмір сүрді. Жиырма жеті жасында дүние салды. Баяғы ағайыншылық қой, ешкімнің үстінен қылмыстық іс қозғалған жоқ...
Ақтолқын Құлсариева: Бұл жерде қылмыс жасаған адамның заңға тартылмауына әсер еткен ағайындық факторы болып тұр. Тараптардың өзара келісуі деген түсінік те бар құқық қорғау саласында, онда жағдай басқаша.  Бірақ, жазасын алмаған адамның сол қылмысты қайта жасамауына ешкім кепілдік бере алмайды. 
Жас қазақ: Бүгінгі адамдардың көпшілігінің қарым-қатынасында жасандылық байқалады. Бір-бірімізге үрке қараймыз.  Әрине, кезінде ақсүйектердің бір-бірімен қарым-қатынасында жасандылық бірден байқалатын. Сіздіңше, бүгінгі адамдардың жасандылығының сыры неде?
Ақтолқын Құлсариева: Адам бастапқы табиғи күйінен, ортасынан неғұрлым алыстаған сайын соғұрлым жасандылық танытуы заңды. Жегені де, ішкені де, тұрған мекені де жасанды адамда қайдағы табиғилық, аңқылдақтық?!
Жас қазақ: Әңгімеңізге рахмет.

Сұхбаттасқан Аягүл МАНТАЕВА