Жас қазақ: Сұлтанәлі аға, осыдан үш жыл бұрын  «Жас қазақтың» конференциясында «сапалы драматургия бар, бірақ жақсы спектакль жоқ», – деп едіңіз. Әлі  сол пікірдесіз бе?
Сұлтанәлі Балғабаев: «Жас қазақ» газетінде драматургтер мен режиссерлер көтерген мәселе қоғамда пікірталас туғызды. Күні бүгінге дейін бізді көрсе, теріс айналатын режиссер бар. Біз режиссерге, олар бізге ренжігеннен ештеңе ұтпаймыз. Біз «театрды қайтсек көтереміз, көгертеміз» деген ой негізінде «айтыстық». Бір-бірімізге сын айттық. Алматыда Елбасы Н.Назарбаев театр қайраткер лерімен кездесіп, бүгінгі театр туралы, драматургия жайлы келелі жиын өткізді. Сонда театр өнеріне қатысты қаншама  өзекті мәселе көтерілді. Елбасы зиялылармен кездескенде театр мәселесі туралы айтуды ұмытқан емес. Тек бізді Елбасының тапсырмасы өз деңгейінде орындалмай жатқаны қинайды.
 Бір жиында «пәлен театрдың директорын алып тастау керек» деген әңгіме айтылды. Театрдың басшысын өзгерткенімен, мәселе түбегейлі шешілмейді. Театрдың жүйесін өзгерту қажет. Қысқасы, театрға реформа керек. Зиялы қауымның мәртебесі жоқ. Мына отырған Әукеңнің (Әубәкір Рахимов) режиссер ретінде, менің драматург ретінде мәртебем болуы керек қой.
Жас қазақ:  Сіздің ұғымыңыздағы мәртебені анық түсіне алмай отырмын. Ашып айтыңызшы, драматург пен режиссерге қандай мәртебе керек?
Сұлтанәлі Балғабаев: Кеңес кезеңінде біз алаңсыз шығармашылықпен айналысатынбыз. Өз еңбегімізге лайықты қаламақы алатынбыз. Мысалы, Әукең, Әубәкір Рахимов Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері. Бүгінде өнер адамына берілетін үлкен атақтың иесі. Ендеше, оның сол атағына сай жағдайы да болуы керек емес пе?! Басында үйі болуы керек, әлеуметтік мұқтаждық көрмеу, тиіс. Мен – драматургпін. Бірақ менің  қаламақым шешілмеген, яғни әлеуметтік зәрулігім бар.
Жас қазақ: Менің жеке пікірімше, алпыстан асқан драматург пен режиссердің әлеуметтік тұрмысы соншалықты төмен емес. Мысалы, сіз бен Әубәкір ағамызды жоқшылық та өмір сүріп жатыр деп айта алмас едім...
Әубәкір Рахимов: Қоғам бір формациядан екінші формацияға өткен кезде  пәтерсіз қалдым. Қазір қызымның пәтерінде тұрамын. Қазақстанға өз шама-шарқымша еңбек сіңірдім. Бірақ тиісті орындарға барып, пәтер сұраған емеспін. Оған менің арым мен ұятым жібермейді. Қолында билігі бар адамның бәтеңкесін сүртуге арланбайтын, жағымпаз өнер адамының әлеуметтік жағдайы жаман емесін сіз де білесіз, мен де білем.
Жас қазақ: Әріптестеріңіз «жалақымыз аз, қаламақы төлемейді» деп жылайды. Мысалы, сіздің жалақыңыз қанша?
Әубәкір Рахимов: Театрдан жүз мың теңге аламын. Бұл нақты айлығым емес. Театр өз қаражатынан үстеме ақы төлейді. Алпыс мың негізгі жалақым болса, қырық мың теңгені театр төлейді. Қаламақы мәселесі туралы дауласып жүргеніме он жылдың жүзі болды. Драматургке, суретшіге, сазгерге қаламақы төленеді. Бірақ спектакль қоятын режиссерге қаламақы төлемейді.
Жас қазақ: Театр драматургке қандай көлемде қаламақы төлейді?
Сұлтанәлі Балғабаев: Қаламақы көлемі театр директорының көңіл-күйіне байланысты.  Көңілі соқса жақсы төлейді, болмаса, дұрыс төлемейді. Мысалы, мен бір пьесама жүз мыңнан бес жүз мың теңгеге дейін қаламақы аламын. Кеше ғана Әшірбек Сығайдан Түркістан театрының пьесамды қойып жатқанын естідім. Ақша төлемек түгілі, олар маған пьесамды сахналап жатқанын айтқан жоқ. Драматургтің құқығын заңмен реттемей, біздің мәселеміз ешқашан шешілмейді.
Әубәкір Рахимов: Драматургтің жазбай кетуі­нің негізгі себебі де осы қаламаы мәселесінде жатыр. Басқа театрмен салыстырғанда Әуезов театрының көрермені көп. Сондықтан да, біз авторға, шама-шарқымызша қаламақы, қойылымнан түсетін қаржының пайызын төлейміз. Облыстық театрлар авторға тіпті қаламақы төлей алмайды. Себебі, бюджеті жеткіліксіз. Көрермені аз. Бәлкім, төлегісі келмейді. Сұлтекең айтқандай, тіпті авторға пьесасын қойып жатқанын айтпайды. Егер қоғамда өнер адамына деген құрмет болмаса, онда өнердің қадір-қасиеті қалмайды.Ұлттық театрымызды, ұлттық  өнерімізді  өзіміз құрметтемесек, бізді ешкім де құрметтемейді. Жапония мен Қытайдың тарихы тым тереңде жатқан  дәстүрлі ұлттық театры бар. Ол театрдың көрермені жылдан-жылға көбеймесе, еш азайған емес. Кезінде мына отырған Сұлтекең бар, бәріміз Президент қорының қолдауымен жас драматургтердің  секция­сын құрмақ болдық. Жастарға «Пьеса жаз, жетпеген тұсын бірге отырып, жазамыз. Театрда қойылуына өзіміз  ұйытқы боламыз», – дедік. Бір жас орнынан тұрып, «қаламақы қанша төлейсіз?» – деп сұрады.  «Қаламақы мәселесі пьесаның сапасына байланысты, алдымен сен жаз», –деп едім, «қаламақының мөлшерін нақты білмесем, онда несіне жазам», – деп шығып кетті.
...Біздің драматургтердің кемшілігі ескі сарынмен жазады. Сызасың, түзейсің, тіпті кей жерін өзің жазып шығасың. 
Жас қазақ: Әрбір талантты жазушының өз «мендігі» бар. Бірде Болат Атабаев: «Шіркін, драматургтерге пьеса жазуды үйркеткім келеді», – деп еді. Сұлтанәлі аға, режиссер драматургке пьеса жазуды үйрете ала ма?
Сұлтанәлі Балғабаев: Өз басым үйрете алады деп есептеймін.
Жас қазақ: Бұл пікіріңізді Әубәкір ағаның ығына жығылып айтып отырған жоқсыз ба?
Сұлтанәлі Балғабаев: Жоқ, мен ешкімнің ығына жығылып отырған жоқпын. Мысалы, актер, режиссер Райымбек Сейітметті алайық. Ол кісі Шерхан Мұртаза, Фариза Оңғарсынова, Төлен Әбдік, Әділбек Тауасаров, мені драматургияға тартты. Бізге тапсырыс беріп, жаздыртты.
Жас қазақ: Сіз айтып отырған драматургияға әкелу, тапсырыс беріп жаздырту басқа мәселе.
Сұлтанәлі Балғабаев: Таланты болмаса, ешкім ешкімге үйрете алмайды. Қырағы режиссер талантты жазбай таниды. Кезінде Жастар театрында мәскеулік режиссер Мажурин Чеховтың «Шағаласын» қойды. Оның алдында пьесаның орысшасымен қоса,  қазақша нұсқасы қатар жатты. Қазақша бір ауыз білмейді. Репетиция. Сахнада әртістер өзіне берілген рөлді ойнап жатыр. Ол бір кезде «Тоқта, тоқта!», – деп өз монологын оқып тұрған актердің сөзін бөліп жіберді. Сосын «Мәтін дұрыс аударылмаған», – деп маған қарады. Расында да, дұрыс аударылмаған. Таңғалдым.
Әубәкір Рахимов: Режиссер актердің оқып тұрған монологы жан дүниесімен қабыспай жатса, дұрыс аударылмағанын сезеді. «Режиссер драматургке жазуды үйрете ала ма?», – дейсіз. Бұл – дау­лы  мәселе. Шын мәнінде, режиссер – жақсы редактор. Артығын алады, кемін қосады. Сұлтекеңнің пьесасының кем дегенде төрт нұсқасын жасап отырдық. Режиссердің пікіріне құлақ асқан драматург ешқашан ұтылмайды. Меніңше, жақсы режиссер жақсы драматург те бола алады. Тіпті драматургке үйретуге мүмкіндігі бар деп ойлаймын.
Жас қазақ: Драматургтің дүниесін сызып, қысқартып, түзеймін деп жүріп, «мендігін» басып тастамайсыз ба?
Әубәкір Рахимов: Режиссер драматургті ойландырған сезімді  басып тастамау керек. Бір жас драматург  Немирович-Данченкоға «Сіз театр теориясын өте жақсы білесіз. Бірақ неге нашар пьеса жазасыз?», – деген сұрақ қойыпты. Сонда режиссер-педагог: «Мен өте жақсы білгендіктен нашар пьеса жаздым» деп жауап береді. Ол, шын мәнінде, жақсы дүниелер жазды. Асқар Сүлейменовпен тығыз шығармашылықта болдым. Сонда репети­цияда әртіс бір сөздің астарын түсініп, айта алмаса,  дереу өзгертетін. Мен «бірінші күн ғой, сондықтан айта алмай жатыр» деп өзгертуге қарсы болатынмын. 
Жас қазақ: Неге бүгінде Асқар Сүлейменовтің пьесасы қойыла бермейді?
Сұлтанәлі Балғабаев: Асекеңнің пьесасын қоюға кез келген режиссердің тісі батпайды.
Әубәкір Рахимов: Асқар Сүлейменовтің пьесасын сахналау үшін үлкен дайындық керек. Асекең кезінде Әуезов театрының әдебиет бөлімінің меңгерушісі болды. Әдебиет бөлімін Асқар Сүлейменов, Қалихан Ысқақ секілді тұлға басқарса, театр дамиды. Бүгінгі қазақ театрларының әдебиет бөлімін кім басқарып отыр? Әдебиетті терең білмейтін, пьеса талдай алмайтын, жалпы театр табиғатынан хабарсыз адамдар отыр. Әр облыстың өз драматургі бар. Оның деңгейін ешкім тексеріп жатқан жоқ. Маған көп адам пьесасын әкеліп жатады. Оқыған соң меселін қайтармайын деп бір ауыз жылы сөз айтсам, басым бәлеге қалады. «Мен өз режиссерімді таптым, енді өзіңіз қойыңыз» деп қыр соңымнан қалмай қояды.
Жас қазақ: Бұрын пьеса жазбаған белгілі қаламгер ағамыз бір режиссерді үйіне шақырып, қымбат сый-сияпат жасап, пьесасын қойыпты. Өкінішке қарай, пьесасы өте әлсіз. Сізге де «пьесамды қой» деп ақша ұсынбай ма?
Әубәкір Рахимов: Бұндай жағдай менің басымнан өткен емес және өтпейді. Біреу сый-сияпат ұсынса да алмаймын. Режиссердің ары таза болуы керек. Режиссердің ары былғанса, театр құлдырайды. Жеңіл-желпі пьеса қойсақ, халыққа қай бетімізбен қараймыз? «Ақшасын алып едім, сондықтан амалсыз қойдым» деймін бе? Жо-жоқ! «Бір ағамыз бір режиссерді үйіне шақырып сый-сияпат жасапты», – дедің ғой. Ондай әңгімені мен де естимін. «Мен сен үшін, сен мен үшін» деген принциппен жұмыс істеу – қылмыс. Жеңіл-желпі пьесаның қойылуы театр өнерінің құнын түсіреді. Сондықтан репертуарлық кеңес құрылып, тәуелсіз сарапшы тартылу керек. Тәуелсіз сарапшылардың құрамы режиссер, драматург, театр сыншысы, жазушы, журналистерден құралу керек.  Бұл мәселенің бір ұшы тағы да қаламақыға барып тіреледі. Олар пьесаны көзінің майын тауысып, оқығаны үшін, талдап, пікір айтқаны үшін қаламақы алуы тиіс.   
Сұлтанәлі Балғабаев: Режиссер ештеңе шеш­пейді. Театрда кімнің пьесасы қойылатынын директор шешеді. Әсіресе, облыс театрында мұндай мәселенің бары әр жерде айтылып қалады. Мұны жемқорлық дей ме? Бұған жол бермеуіміз керек.
Әубәкір Рахимов: Қай театрда да жеңіл-желпі пьесаның сахналанып жатқаны өтірік емес. Жиырма жылдыққа қатысты өткізген театр фестивалінің деңгейі де өте төмен. Бұл фестивальдегі ең жақсы пьеса, меніңше,  Астананың Жастар театры сахналаған қырғыз драматургі С.Раевтың «Меккеге қарай ұзақ жол»  пьесасы. Біз мұны мойындай отырып, намыстануымыз керек.  Біз шетелге іссапармен барып, әріптестерімізбен тәжірибе алмаса алмаймыз. Театр шетелге фестивальға барса, директор не орынбасары, он бес әртіс барады. Егер фестивальға әр елдің он театры қатысса, режиссер он спектакль көріп қайтады.  
Жас қазақ:  Неге өз құқыңызды қорғап, театр басшысынан талап етпейсіз?
Әубәкір Рахимов: Бұл мәселені айтып жүрміз. Бәрі қаражатқа байланысты. Тек қана фестиваль көріп, режиссер өспейді. Егер режиссерді бір айға  Мәскеуге жіберсе, ол бірнеше театрдың спектаклін көріп, репетицияға қатысып, әріптестерімен пікірталастырып, тығыз байланыс жасар еді. Мойындау керек, театрдың мектебі – Мәскеуде.
Қазір режиссураға кімдер түседі? Әлі оң-солын танып білмеген, өмір тәжірибесі жоқ жас түседі. Кітап оқымаған, өмір мектебінен өтпеген жастан не күтуге болады. Ештеңе. Ол режиссер болып қалыптасқанша, уақыт өтіп, қартаяды. Режиссура мамандығы бойынша екінші жоғары білім алғысы келетін талапкер өте көп. Сондықтан да, екінші жоғары білімді тек қана ақылы етпей, режиссура мамандығына грант бөлу керек. Өкінішке қарай, біз талантты жасқа көмек қолын соза алмай жатырмыз.
Сұлтанәлі Балғабаев: Меніңше, алпысқа келген драматург пен режиссер жазарын жазып, қоятын спектаклін қойып қойды. Мені жастар мәселесі толғандырады. Театрда пьесасы жүріп жатқан драматургтің де, спектакль қойып жатқан режиссердің де жасы алпыстан асып кеткен. Жасы қырық беске дейінгі драматург пен режиссер жоқ. Бізге Райымбек Сейітметтер керек. Театрға драматургті тартатын, оларды қанаттандыратын режиссер керек. Білем, Райымбек Сейітметтің заманы басқа уақыт. Ол кезде театрға деген көзқарас дұрыс еді. Таразда өткен театр фестиваліне Мәскеуден театртанушы Анна Степанова келді. Мен ол кісіден «Қазақ театрының деңгейін қалай бағалайсыз?» – деп сұрадым. Ол: «Қазақ театрының спектакльдеріне көңілім толмады. Колхоз бен совхоздың клубында қойылатын спектакльдің деңгейіне түсіп кеткен» деді.
Жас қазақ: Бұл сөз намысыңызға тимеді ме?
Сұлтанәлі Балғабаев: Негізгі мәселе үкіметтің театрға деген көзқарасында жатыр.
Әубәкір Рахимов: Сұлтеке, мен сізбен келіспеймін. Алпыстан асқан адамнан үлкен дүние күтпейтін секілдісіз. Шығармашылық – мәңгі бақи іздену. Өзіңіз білесіз, қазір облыс театрында режиссер жетіспейді. Тіпті кәсіби актерге зәру. Отыз мың теңге олардың қай жыртығына жамау болсын?
Ата-анасының байлығына сенген талай жас шетел университетінің өнер факультетінде білім алды. Және олардың көпшілігі танымал болуды көздеген талантсыз, білімсіз жастар. Олар елге келіп, еуропалық өнерді насихаттайды. Өкінішке қарай, олар жасаған дүние ұлттық танымнан алыс жатыр. Өз тамырынан алыстаған адамнан ештеңе күтпеймін.
Жас қазақ: Қазақ театрынан шетелде білім алып келген жасты көрмейміз...
Әубәкір Рахимов: Рас, шетелде білім алған жастар театрға келмейді. Қазіргі жастар кино жұлдыз болуды армандайды. Себебі, жарнамасы жақсы бір киноға түссе, танымал болып шыға келетінін біледі.
Сұлтанәлі Балғабаев: Шынын айтқанда, бізде театр өнері құлдырауда. Қазақ – табиғатынан талантты халық. Болашақта мықты драматург те, режиссер де лек-легімен шығуы мүмкін. Қайталап айтамын, ол үшін үкіметтің театрға деген көзқарасы дұрыс болуы керек. 
Жас қазақ: Бізде халықаралық деңгейде бір емес, екі кинофестиваль жыл сайын өтеді. Араға жылдар салып, халықаралық театр фестивалін өткіземіз. «Халықаралық деңгей» деген аты болмаса, алыстан ат терлетіп, келіп жатқан театр жоқ. Шын мәніндегі, халықаралық деңгейдегі театр фестивалін өткізу керек пе? 
Сұлтанәлі Балғабаев: Әрине, қажет.
Әубәкір Рахимов:  Біздің кейбір шенеуніктер туған күніне миллион доллар жұмсап, шетел жұлдызын шақырады. Оны мақтанып айтады. Неге халықаралық театр фестивалін өткізбеске?! Режиссер тәжірибе алмасу үшін, жастар көру үшін, үйрену үшін өткізу керек.

Аягүл МАНТАЕВА