Тәуелсіздігіміздің 20 жылдығын тойлағалы жатырмыз. Тәуелсіздігіміздің іргесін берік қалауға партиялардың да сіңірген еңбегі зор. Ұлы Абай «Болды да партия...», – деп қазақтың партияқұмар­лықтығын аса жақтыра қоймаған секілді. Әйтсе де, түрлі саяси партиялардың болуы, саяси плюрализм  демократиялық қоғамның негіздерінің бірі екені даусыз. Конституция бойынша, көппартиялы елміз. Десек те, бұл тұрғыдан кемшін түсіп жатқан жеріміз аз емес. Саяси дамуымыздың өзекті мәселелерінің бірі – партиялық жүйенің қалыптасуы мен болашағы. Сондықтан «Еліміздегі партиялық жүйенің дамуы мәселелері» деген тақырыппен дөңгелек үстел өткізіп, түрлі партиялардың басын қосуға ұмтылдық. Алқалы жиынға барлық партияларды шақырдық. Сайлауалды дайындықтарды алға тартып, «Нұр Отан», «Әділет», Қазақстан коммунистік халықтық партиясының өкілдері келмей қалды. Ашық пікір алмасуға Руханият жасылдар партиясының екі бірдей өкілі Мұхтар Шаханов пен  Бешир Жаналтай, «Ақ жол» партиясының төрағасының орынбасары Бөріхан Нұрмұхамед, Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясының бас хатшысы Әміржан Қосанов келді.  

Жас қазақ: Еліміздегі партиялық жүйенің ерекшеліктері мен олқылықтары неде?
Мұхтар Шаханов: Кеңес Одағында да басшылардың ыңғайына қарай дауыс ұрлаушылық болатын. Горбачевтің тұсында бұған едәуір өзгеріс енгізуге тырысты. Соның арқасында КСРО халық депутаты болып сайландық. Рас, бізді өткізбеуге тапсырма берілді, қиындықтар, жағаласулар дегендей. Бірақ белгілі бір деңгейде әділеттілік болып, жеңіп шықтық.
Қазір «қазаншының өз еркі – қайдан құлақ шығарса» дегеннің кері. Барлық сайлау жүйесінде сайлауға қатысқан партиялардың өкілдері болмай, әділеттілік болмайды.
Жас қазақ: Руханият жасылдар партиясына кіріп, сайлауға түспекшісіз. Өзіңізді экологпын, «жасыл» көзқарастағы адаммын деп есептейміз бе, сонда?
Мұхтар Шаханов: Осы жасыл партиялардың белсенділері өз шаруасын күйіттеп жүргенде мен бірінші болып, Аралды қорғау қозғалысын құрған адаммын. Аралдың қасіретін бүкіләлемнің құлағына жеткіздім. Әлемнің талай-талай елдерінде кездесу өткізіп, баяндамалар жасадым. АҚШ-тың Атланта қаласында Аралдың тағдыры туралы баяндама жасап: «Біз Арал қасіретін бүкіл әлемнің құлағына жеткіздік. Енді мұнымен президенттер шұғылдануы керек», – деп ұсыныс айттым. Бес республиканың президентіне ашық хат жаздым. Әрқайсысымен жеке-жеке кездестім. Арал проблемасын солардың мойнына іліп, Желтоқсанмен шұғылдануға кеттім. Сондықтан, мені ешкім жасылдардан бөлек деп айта алмайды. Республикамызда осы мәселемен алғаш күрескен адамның бірі менмін!
Бөріхан Нұрмұхамед: Еліміздің тарихында партиялық жүйенің дамуына үлкен үлес қосқан, серпін берген – 1998 жылғы Конституцияға енген өзгерістер болатын. Онда «67 адам бір мандатты округ бойынша, 10 адам партиялық тізім бойынша түседі» деп шешім қабылданды. Сайлау заңы өзгертілді. Бұдан кейін 1999 жылдан кейін бірнеше партия құрылды. Қалыптасты. 2004 жылы өткен сайлауға «Асар», «Ақ жол», «Азаматтық», «Аграрлық» партия қатысты. Кейін мажоритарлық жүйеден кетіп, тек қана пропорционалдық жүйеге көштік. 98 депутат түгелдей партиялық тізім бойынша сайланатын болды.
Еліміздегі партиялық жүйені дамыту үшін келесі бір қадамға бару керек. Ол қандай қадам? Әр аймақта, облыстардағы мәслихаттардағы депутаттардың санын елу пайызға немесе екі есеге дейін көбейтіп, ол орындарға партиялық тізіммен сайлану қажет. Бұл қадам жергілікті жерлердегі әр партияның филиалын күшейтуге мүмкіндік береді. Меніңше, мәслихаттарды орган ретінде күшейтпей, атқару органдары мен өзара қарым-қатынасында мәслихаттардың өкілеттілігін ұлғайтпай, көп мәселе шешілмейді. Бұл партиялық жүйенің дамуына көмектеседі деп ойлаймын.
Жас қазақ: Соңғы кездері «Ақ жол» партиясы «тағдыры ауыр партия» деп аталып жүр. Осы пікірмен келісесіз бе?
Бөріхан Нұрмұхамед: Біздің партияның бір бөлігі бөлініп, «Нағыз Ақ жол» партиясын құрды. Күрделі кезеңді бастан кешірдік. Оны өз платформамызда ашық көрсетіп жаздық. Сондықтан неге келіспеске?!
Әміржан Қосанов: Саяси дамудың жолдары көп. Мәселен, партиялар туралы заң болмаса, партиялар дамымай-ақ еліміз саяси жағынан дами беруі мүмкін. Өйткені, қозғалыстар, мемлекеттік емес ұйымдар, қоғамдық ұйымдар бар. Кезінде қозғалыстар мен қоғамдық ұйымдардың парламентке үміткер ұсына алатын да құқықтары болды. Қазіргі заңнамаға келетін болсақ, партиялар ғана партиялық тізім бойынша парламентті құра алады. Сондықтан, бұл заңды барлық жағынан сынауға болады. Бірақ қоғамда партиялық жүйенің дамуына, сөзсіз, жақсы әсер етті. Бұрындары партияларды менсінбей, қадірін түсінбей, ұнатпай жүрген күштер парламентке кіру үшін партиялардың «вагонына» мінуге мәжбүр болды. Өз басым партияларды қоғамның саяси дамуының бір құралы ғана деп білемін. Саясат, заң өзгеріп, партиялар емес, қозғалыстар, блогтар президенттікке, парламентке үміткер ұсынуға жол ашылса, партиялардың дамуы дәл мұндай болмас еді.
Мұның қоғам үшін пайдасы өте көп. Біріншіден, ол – ағарту жұмысы. Мемлекет ресми ақпарат беретін болса, партия­лар әртүрлі сала бойынша өз мақсат-мүдделерін, міндеттерін насихаттап, халықты оятады. Қарапайым азаматтың өз құқығын білуге, қорғай алуына көмектеседі. Азаматтық белсенділікті дамытады. Мәселен, тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында кешегі мажоритарлық жүйе арқылы Мұхаңдар (Мұхтар Шаханов – ред) Жоғарғы кеңестің депутаты болды. Небір мықты тұлғалар жоғарғы жақтың батасынсыз-ақ округтер арқылы парламентке кірді. Министр болды, қоғам қайраткері болды. Бұл азаматтық белсенділікке әсер етеді дегенім – осы. Партияның дамуынан осыдан артық жетістікті көріп тұрғаным жоқ. Кемшілігі көп. Ол кемшіліктері – заңнамадан. Бір белсенді топ, азаматтар бір ортақ мақсат-мұраттың төңірегінде партия құрамыз десе, қырық түрлі кедергіге ұшырайды. Яғни адам жинау, құрылтай съезін өткізу, тағысын тағылар.
Қазіргі таңда партиялық дамудың біржақтылығы ашық көрініп отыр. Өз басым парламент құруды 50-50 жүйесіне көшіруді қалаймын. 50 пайызы партиялық, қалған 50 пайызы мажоритарлық жүйемен сайлануы керек. Партиялық тізіммен кірген депутат партия басшылығының көңіліне қарайды. Келесі сайлауда тізімде болуы үшін партия мүддесінің сойылын соғып, жергілікті жердегі қарапайым халықтың, аймақтың проблемаларын көп көтере бермейді. Мемлекеттік тұрғыдан бұл дұрыс та шығар. Бірақ ауылдың, шалғайдағы боранды бекеттің мәселесін шешпей тұрып, астананың проблемасын шешу қиын.
Жас қазақ: «Азат» пен ЖСДП партия­сы біресе қосылып, біресе ажырасты. Ақыры қайта қосылды. Жалпы, сіз неше партияның мүшесі болдыңыз?
Әміржан Қосанов: Мен сегізінші сыныпта комсомолға өттім. Комсомолға оқу озаттарын, қоғамдық жағынан белсенді балаларды өткізетін. Журфактың екінші курсында әскерге алындым. Әскерде біздің жерлестер мен өзге ұлттың балалары төбелесіп қалыпты. Мен орысша сөйлеп, өз жерлестерімді қорғаймын деп жүріп, көзге түстім. Содан партияға өтіп кеттім. Ол кезде әскерде қарапайым солдаттың компартияға өтуі өте қиын еді.
1998 жылы Әкежан Қажыгелдин, Ғазиз Алдамжаров, Ермұрат Бапи деген азаматтармен бірге Республикалық халықтық партиясын құрдық. Бұл – оппозициялық партия болды. 2003 жылы соттың шешімімен жабылып қалды.
Одан кейін ЖСДП партиясына кірдім. Ол 2006 жылы 10 қыркүйекте құрылды. Онда төрағаның орынбасары болдым. 2007 жылы «Нағыз Ақ жол» партиясымен бірге сайлауға түстік. 2009 жылы «Азат» партиясымен біріктік. Қазір «Азат» ЖСДП-ның бас хатшысы болып жұмыс істеймін. Біздің идеямыз бүкіл оппозицияны біріктіру болған еді. Коммунистік партияға да, тіркелмеген «Алға» партиясына да ұсыныс жасадық. Бірақ ол жоспарымыз жартылай ғана жүзеге асты. 
Бешир Жаналтай:  Мемлекеттік емес ұйымдар дамымай партияның күшеюі қиын. Өзім шетелде туып өстім. Батыстың, Шығыстың талай елдерін көрдім. Сол елдермен салыстырсақ, өкінішке қарай, алдымызда біз атқаратын талай шаруа бар. Қазақстанда қоғамдық ұйымдар көп. Бірақ көбі тәуелді. Англияда отыз жылдай тұрдым. Ол елде екі партия – консервативтік және жұмыскерлер (лейбористік) партиясы бар. Жұмыскерлер партиясын қолдаушылар – кәсіподақтар. Кәсіподақ арқылы осы партия туған.
Руханият партиясына кіргеніме көп уақыт болған жоқ, 1 жылдан енді асты. Қазақстандағы саяси жүйені, заңдарды жақсы түсіне бермеймін.
Жас қазақ: Қазақстанмен салыстырғанда Англиядағы партиялық жүйе мінсіз дей аласыз ба?  
Бешир Жаналтай: Батыста да, Шығыста да мінсіз дүние жоқ. Өздеріңіз білетіндей, Англияда да проблемалар толып жатыр. Қазір билікте отырған консервативтік партия да, жұмыскерлер партиясы да ықпалын жоғалтып, коалиция құрды. Үшінші партия – либерал-демократтар күшейіп келеді. Осы секілді еліміздегі парламентке көп саяси партия кірсе, халық үшін, мемлекет мүддесі үшін көп пайдалы іс жасауға болады.
Жас қазақ: Біздің партиялық жүйеміз қандай болуы керек? Сіздер айтып отырғандай көппартиялық жүйе бізге қолайлы бола ала ма? Бірпартиялық жүйедегі Қытай қазір ұлыдержаваға айналып жатыр. Халқының саны жағынан Қытайды басып озған демократиялық, көппартиялық Үндістан кедейлік қамытынан арыла алмауда. Дамуы жағынан Қытай мен Үндістанды салыстыруға келе ме? Демек, бізге осы бірпартиялық жүйеден неге қашамыз?
Әміржан Қосанов: Меніңше, ешбір жобаны абсолютті нәрсе ретінде қарастыруға болмайды. Жаттанды түрде «дамыған елдер» деп жүрген – Ұлыбританияда да, Еуроодақта да, АҚШ-та да проблема жетіп артылады. Партия дегеніміз – қоғамның бір бөлігі. Белгілі бір идея төңірегінде жиналған адамдардың ұйымы. Бізге керегі – қоғам қандай болса, партиялары да сондай болуы керек. Мәселен, қоғамдағы басты жеті проблеманың, яғни рухани өмір, тіл, экономика, әлеуметтік мәселелер төңірегінде жеті үлкен партия құрылғаны ләзім. Олар бәсекелес ретінде сайлауға түсуі керек. Кеше ғана Медведев пен Путин тандемі басқаратын партия, әкімшілік ресурсты пайдалана отырып, сайлаушылардың 50 пайыз дауыс ала алмағаны – біздің мемлекетке де үлкен сабақ. «Біртұтас Ресейдің» 50 пайыз дауысты әрең алғанынан кейін біздің биліктегі партия да 90 пайыз дауыс ала алмайды. Өйткені, Ресей бізден бір одақта, экономикалық даму қарқыны шамалас. Құрылымы, әлеуметтік саясаты да ұқсас. Бізге көп партиялық жүйе қажет. Бірақ ол жасанды болмауы керек. Біздің қоғам әлі екі партиялық жүйеге дайын емес. Көппартиялық жүйе лайық.
Бөріхан Нұрмұхамед: Біздің қоғамның, Ресей қоғамы және Қырғызстан қоғамының ұқсас жерлері көп. Қырғызстанда 29 партия сайлауға қатысып, 5 партия 5 пайыздық кедергіден өтіп, парламент құрды. Байқасаңыз, парламентке өткен 5 партияға халықтың 36 пайызы дауыс берген. Өтпей қалған 24 партияның дауысын жинасаңыз, 64 пайыз болады. Ресейде  Коммунистік партия 20 пайыз дауыс алды. Жириновскийдің либерал-демократиялық партиясы 11 пайыз, «Әділетті Ресей» партиясы 13 пайыз алды. Осы секілді қоғам қай партияға қанша дауыс берсе, парламентте сонша партия болуы керек.
Әміржан Қосанов: Қытайдың басшылары «ЕҚЫҰ-ның басшысы боламыз, демократиялық елміз, Еуропаға жол ашамыз» деп бағдарлама жазған жоқ. Жазып жүрген – бізбіз. «Жоқ, біз Қытайдың жолымен жүреміз. Бірпартиялы мемлекет боламыз» деп ашық айтса, ол да – бір ұстаным. Мұны талқылауға болады.
Бөріхан Нұрмұхамед:  Ресейде төрт партия болғанымен, бір жарымдық партиялық жүйе болып есептеледі. Бір партия билікте отырады. Сайлауда ұдайы жеңеді. Заңдарды өздері қабылдайды. Қалған партиялар үкімет құрмайды, министрлікті басқармайды.
Мұхтар Шаханов: Бүкіл елдің пікірін біліп отыру үшін көппартиялық жүйе қажет. Әр партияның зерттеген бір саласы болады. Осыдан төрт жарым жыл бұрын қазақстандық ұлт идеясына тосқауыл қою үшін «Халық рухы» партиясын құрдық. Егер біз қазақстандық ұлт төңірегінде айқай көтермегенде, аштық жарияламағанда, қоғамдық ұйымдар мен саяси партиялар қолдап кетпегенде, қазір бәріміз «қазақстандық» болып жүрер едік. Мен қазақпын, мен өзбекпін, мен орыспын десеңіз, жауапқа тартылатын едіңіз...
Бешир Жаналтай: Тайваньда 80-жылдарға дейін бір ғана Гоминдаң партиясы болды. Қазіргі кезде жағдай көп өзгерді. Қытайдың өзі осыған ақырын-ақырын жақындап келеді.
Жас қазақ: Кейбір саясаттанушылардың пікірінше, қазіргі еліміздегі партиялардың біреуі де бүгінгі күннің талаптарына жауап бере алмайды. «Бір кездердегі жоғары лауазымды тұлғалардың арасындағы дау-дамайдан, жеке мүдделер қақтығысынан туған. Өткен күннің реніштеріне, өкпелеріне есе қайтару үшін құрылған» деушілер бар. Бұл пікірмен келісесіздер ме? 
Әміржан Қосанов: Қазіргі еліміздегі ахуал солай. Сен көзге түсу үшін, халыққа танымал болуың үшін министр, әкім, елші, күшті ақын, қоғам қайраткері болуың керек. Онсыз ешкім сені білмейді. Қоғамда беделің болмайды.
Билікте жүріп оппозицияға кеткен адамдарға осы тұрғыдан қарау керек. Қолында билігі бар, төрт құбыласы түгел азаматтардың өзі ресми жүйемен келіспей кетіп жатқаны қоғам үшін үлкен ықпалды нәрсе. Рас, біз осылай пайда болдық. Бірақ бүгінгі күннің талаптарына жауап бермесек, саясат сахнасында жүрмес едік. Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы өткен сайлауда екінші орында тұрмас еді.
Бөріхан Нұрмұхамед:  Саяси партия дегеніміз – саяси ұйым. Оның ғұмыры өз құрылтайшыларының өмірінен ұзақ болады. Англиядағы консерваторлық және лейбористік партия, Америкадағы Республикалық және Демократиялық партиялар бұдан бірнеше ғасыр бұрын құрылған. Бізде мұндай партиялар жоқ. Тәуелсіздік алғанымызға енді ғана 20 жыл толды. Бәрі 40-50 жылдан кейін белгілі болады. Партиялардың бүгінгі күннің талабына сәйкес келу-келмеуін саясаттанушылар емес, халық шешеді. Халық дауыс бермесе, ол партия ұзақ өмір сүрмейді. Айталық, Германияда «Қарақшы партиясы» деген бар. Ол партия қазір жергілікті билік органдарына кірді!
Әміржан Қосанов: Партия құру, оны қаржыландыру оңай шаруа емес. Мың адамды жинап, құрылтай өткізу үшін қаншама күш керек! Қолында қаражаты, халыққа сөзі өтетін беделді азаматтар болса, онда процесс тезірек жүреді. Ешкім білмейтін, сүттен ақ, судан таза, ешқандай сыбайлас жемқорлыққа қатысы жоқ  біреу қаржы таба алмаса, әріптес, серіктес таба алмаса, ол партия құра алмайды.
Мұхтар Шаханов: Пікір деген әртүрлі болады. Бірақ бұл пікірге қосылмаймын. Әр партияның өз бағдарламасы бар. Соған қарап, халық мойын бұрады.
Жас қазақ: Өз басым бізде халық бағдарламасына қарап, партияға дауыс береді дегенге сенбеймін. Орталық Азия елдерінің бәріне тән нәрсе – партиялар бір тұлғаның төңірегіне құрылады. Біздің партияларда да көсемшілдік дерті бар. Бір «көсем» – бір партия. Саяси партия сол көсемнің қаржысына құрылған. Өз партиямызда көсемшілдік бар деп мойындай аласыздар ма? Одан құтылудың жолы қайсы?
Әміржан Қосанов:  Көсемшілдіктің құтылудың бір жолы – сол «көсемдер» өз амбициясын тыюы керек. Әйтпесе, біз бір адамды мақтай береді деп билікті сынаймыз. Бірақ өзіміз де бір адамды мақтай беретін болсақ, одан мұның айырмасы не? Бәріміз ет пен сүйектен жаралған пендеміз. Періште емеспіз. Әркімнің өз кемшілігі бар. Азамат ретінде партиялардағы көсемшілдікке қарсымын. Екіншіден, көсемшілдіктен құтылу үшін халықтың санасын ояту керек. Партияны насихаттағанда көсеміміз мықты деп емес, идеямыз мықты деп насихаттауға тиіспіз. Үшінші мәселе, қазіргі саяси өмірдегі үрдіс өз ықпалын тигізіп жатыр. Біздегі партиялар өз қолдаушыларына ие болуы керек. Өкінішке қарай, бізде биліктің партиясы мен оған ашықтан-ашық қарсы шығып жатқан партиялар ғана бар. Халық арасында партияға деген сенімсіздік бар. Мұны жақсы білемін.
Көсемшілдік уақыт өте келе келмеске кетеді. Бұдан біз өтеміз.
Бір жағынан алғанда, PR деген нәрсе бар. Партияны жекетұлға арқылы насихаттау оңайырақ. Бұл әдіс халықтың психологиясына жақын. Халық ол тұлғаның өмірбаянын, шығармашылығын, атқарған қызметін біледі. Бұл фактормен де санасу керек.
Жас қазақ: Ендеше, «Нұр Отанға» дауыс беру арқылы Елбасы Н.Назарбаевтың жеке өзіне дауыс берген боламыз ғой. Солай ма?
Әміржан Қосанов: Жоқ, жоқ, бірақ қазіргі таңда осылай болып отыр. Қоғам неғұрлым білімді болған сайын, қарапайым азаматтар өз құқығын түсінген сайын, партиялардың айырмашылығын білген сайын бәрі басқаша болады. Қазір бір ауылдың азаматтары партиялардың бағдарламаларын емес, сол партиядағы тұлғаларды біледі. Бұл – уақытша нәрсе.
Жас қазақ: Сіздің өз партияңызда көсемшілдік қандай деңгейде?
Әміржан Қосанов: Біздің партиямызда кімдер бар екенін білесіздер. Тоқтар Әубәкіров, Балташ Тұрсынбаев, Ермұрат Бапи деген азаматтар бар. Солардың алдында көсем болып, аузын жауып көріңізші! Бұл азаматтар көсемшілдікке жол бермейді. Партиямызды көсемдер басқарып отыр деп айта алмаймын. Бір-екі тұлғаның сұхбат беріп, журналистермен кездесіп, халыққа жиі көрінуі мүмкін.
Бөріхан Нұрмұхамед: «Көсемшілдік» өтпелі кезеңде қалып қоятын шығар. Бірақ халық дауыс берсе, неге көшбасшы болмасқа? Көшбасшы арқылы ол партия неге өз міндеттерін атқармасқа? «Руханият» партиясын Алтыншаш Жағанова басқарып келді, қазір Серікжан Мәмбетәлин төраға болып отыр. Коммунистік партия басшылығынан Серікболсын Әбділдин кетіп, Ғазиз Алдамжаров келді. Яғни жаңа адамдар келіп жатыр. Өз басым «көсемшілдіктен құтылу керек» деген мәселені көтермес едім. Көшбасшылық қажет-қажет емесін халық шешеді.
Қазір телевизиядан көріну өте қиын. Айтатын нәрселерімізді бір адам айтсын, сол көрінсін, сол жеткізсін деген шешімге келгенбіз.
Мұхтар Шаханов: Әр партия өзінің идеясын алға тарту керек. Идеяның төңірегінде жұмыс жүруі керек.
Жас қазақ: Бір кездері саяси партиялардың тасасында ірі олигархтар тұрғаны мәлім. Дәл қазір сіздердің партияларыңыз кімдерге арқа сүйейді?
Әміржан Қосанов: Біздің артымызда тұрғандар – бұдан үш жыл бұрын Республика сарайына жиналған үш жарым мың адам. Тең төрағалық институты жиі сынға ұшырап жүр. Бізде екі тең төраға бар. Бұл – көсемшілдік жоқ деген сөз. Яғни бар мәселені бір қаржы көзі шеше алмайды. Жасыратын жоқ, 16 облыста филиал ұстау оңай емес. Судың да сұрауы бар. Партияның да сұрауы бар. Актив бар. Біздің артымызда орта және шағын бизнес тұр. Дәл қазір біздің партияның артында бір банк, бір олигарх немесе бір корпорация тұр деп айта алмаймын. Асып-тасып жатқан жағдайымыз жоқ.
Бөріхан Нұрмұхамед: Біздің партия қолдаушыларымыз бен сайлаушыларымызға арқа сүйейді. Жаңа келіп жатқан кәсіпкерлер бар.
Жас қазақ: «Ақ жол» партиясын билік сүйреп жатыр деген сыбыс жиі айтылып жүр. Сіздерге парламенттен қанша орын беруге уәде берді?
Бөріхан Нұрмұхамед: «Жеміс бермейтін ағашқа тас лақтырмайды» деген халықтың сөзі бар. Біздегі өзгерістер – партияның ішкі мәселесі. Дұрыс жолды таңдадық па, бұрыс жолды таңдадық па, оны ертең сайлау көрсетеді. Биліктің сүйреп жүргенін өзім байқамадым. Өйткені, партияның басында қиын жағдай көп. Оны өз көзіммен көріп жүрмін. Бізді сүйреп жүрген ешкім жоқ. Бұл сөздің өзі қызық естіледі екен.
Мұхтар Шаханов:  Біздің партияның артында халық бар. Басшылықта екі адамбыз. Серікжан Мәмбетәлинге бүйрегім бұрғаны – тілдік, ұлттық мүддеде ол бізбен бірге болды. Кейбір адамдар тайқып кеткенде ол өз пікірін өзгерткен жоқ. Маған осындай ұсыныс жасаған соң қабылдадым.
Жас қазақ: Ой бөліскендеріңізге рахмет!

Дөңгелек үстелді жүргізген Шадияр Өстемірұлы