Алда балаларды қорғау күні. Бір қызығы балалардың мұң-мұқтажын осы күні ғана айтуды әдетке айналдырып алғандаймыз. Біз шынымен балдырғандарымызды қорғай, қолдай алып жүрміз бе? Олай дейтініміз, қазір бүлдіршіндеріміз бесігінде жатып-ақ батысқа еліктеп, қазақы құндылықтардан алыстап бара жатқандай көрінеді. Осы орайда балаларға арналған өлең-жырлар, әндердің халі нешік? Бүлдіршіндеріміз не оқып жүр, еліміздегі балалар әдебиетін жазатын қаламгерлеріміз олардың сұранысын өтей алып жатыр ма?
«Жас қазақтың» кезекті конференциясының қонақтары – «Балалар әдебиеті» баспасының, «Балапан» журналының редакторы, балалар жазушысы Шәкен Күмісбайұлы, «Баянжүрек» баспасының басшысы, балалар ақыны Арасанбай Естенов және балалар әдебиетіне азды-көпті үлес қосып жүрген жас қаламгерлер Ерболат Әбікенұлы мен Нұрлан Құмармен осы сұрақтар төңірегінде ой бөлістік.
Жас қазақ: Бәріңіз де балалар әдебиетінің пұшпағын илеген бір-бір маманысыздар. Қалай ойлайсыздар, қазіргі таңда балалар әдебиеті көңіл қуантарлық жағдайда ма?
Шәкен Күмісбайұлы: Қуанғаннан бұрын өкінгеніміз көп болады. Өйткені, балалар әдебиетіне қоғамның көзқарасы әлі дұрыс емес. Бір дерек келтірейін, мемлекеттік тапсырыс бойынша бүкіл Қазақстанда осы уақытқа дейін шығып келген кітаптың 0,2 пайызы ғана балалар әдебиетінікі екен. Соған қарамастан, жекелеген баспалар балалар әдебиетін әр жер – әр жерде шығарып жатыр. Бұрынғы «біттік, саудамыз бітті» деген уақытқа қарағанда, қазір жағдайымыз кішкене түзелді. Қазір  «Алматыкітап», «Баянжүрек», «Аруна», «Балалар әдебиеті» сияқты баспалар балалар кітаптарын шығарып жатыр. Бірақ таралымы 1000 данадан аспайды. Содан болар қаладағы кітап дүкендерінен қазақ кітаптарын, оның ішінде балалар кітаптарын көре алмаймыз. Қарап отырып, өзіміз ұяламыз.
Арасанбай Естенов: Шәкең дұрыс айтады, балалар әдебиетіне мемлекеттің қалай көңіл бөлетінін 0,2 пайыз дегеннен-ақ көруге болады. Біз балалар жазушылары болып осыдан 4-5 жыл бұрын «мемлекеттік тапсырыс бойынша тендерді балалар әдебиетіне жеке өткізсе» деп мақала жазғанбыз. Балалар әдебиетін жеке өткізсін дегеннің себебі, оған бөлінетін қаржы басқаша болу керек. Өйткені, тендерде көп қаржы үлкен кісілердің том-том кітаптарына кетіп қалады да, балалар әдебиетіне кішкентай ғана енші тиеді. Шықса 4-5 кітап қана шығады. Оның өзі балаларға жетпейді. Содан кейін оқырмандардың көбі: «Неге сендер кітапты орыс кітаптары құсатып шығармайсыңдар?» – деп сұрайды. Олардың қағазы өзінде, бояуы өзінде, сосын арзандау. Оларда мүмкіндік деген керемет. Ал бізге жыл­тыр қағаз алу үшін қомақты қаржы керек. Балаларға жазатын кісілерге келсек, олар қазір қаламақысыз жұмыс жасап жатыр. Балаларға беретін нәрсе болса, балалар соны оқыса, бізге содан артық «марапат керек емес» деп өзімізді жұбатамыз. Сосын бұрын «Астана-Бәйтерек» деген балалар әдебиеті, балалар әндеріне қатысты жылда өтетін конкурс бар еді. Қазір одан да айырылдық, ал тендердің жағдайы белгілі.
Ерболат Әбікенұлы: Рас, қазір балалар әдебиетіне қолдау жоқ. Кітап дүкендерінде орыстілді балалар әдебиеті толып тұр. Суреті де, дизайны да керемет. Баланың жас ерекшелігіне қарай, кезең-кезеңі бойынша нешетүрлі кітаптары бар. Таралымдары да жоғары. Кез келген дүкеннен орыс балалар әдебиетіне арналған кітаптарды оңай таба аласың. Ағаларымыз дұрыс айтып жатыр, бізде қазақ балаларына арналған кітап жоқ. Бар, бірақ көбі – аудармалар. Сондықтан, бізге баланы тартатындай кітаптар шығару керек. Оның үстіне, бізде балалар әдебиетіне арналған конкурстар, жүлделер аз. Балалар тапса, сол Кеңес үкіметі кезіндегі кітаптарды табады, таппаса жоқ. Біздікі басқа басылымдардың арасында жұтылып кетіп жатыр.
Балалар әдебиеті дегенде, менің ойымша, оған балалар әндері де кіреді. Бізде әдебиетті былай қойғанда, балалар әндері де бірен-саран. Қазір балаларымыздың айтып жүргені – махаббат әндері. «Ауырмайды, жүрек ауырмайды» деп әндетіп жүр. Бізде ән де қаңғырып кеткен. Балалар соны айтып, уланып жатыр. Бізден басқа елдерде балалар әндері сұмдық дамыған. Сондықтан, балалар әдебиеті болуы үшін, балалар әні болу керек.
Нұрлан Құмар: Аталарымыз «көш жүре түзеледі» дейді ғой. Оның бәріне уақыт керек. Біртіндеп-біртіндеп бәрі қалпына келеді деп ойлаймын. Тәуелсіздік алғанымызға, міне, 20 жылға ғана аяқ басып отыр. Сондықтан, бәрі ақырындап іске асатын нәрсе. Жаңағы сіздер айтып отырған балалар әдебиетіне бөлінген 0,2 пайыз деген жүз кітаптың біреуіндей ғой. Бұл – өте аз шама.
Енді бір жағынан келсек, қазір балалар тұрмақ, ересектердің өзі газет-журнал оқымайды. Әсіресе, жастар арасында. Олардың көбі интернетте отырады. Сондықтан, менің пікірімше, балаларға арналған өлең-әңгімелерді газет-журналдарға емес, интернетке қою жағын да ойластырған жөн сияқты. Өйткені, қазір жастардың көбісі басылымға қарағанда, интернеттен оқуға әуестеніп бара жатыр. Одан кейін ол интернеттi  ауылдық жерлерге де жеткізсек. Себебi, қазақ балаларының көбісі қазір ауылда тұрады.
Жас қазақ: «Мемлекет бізге көңіл бөлмейді» деп мұң шағып жатсыздар, бәлкім, мемлекеттің сұранысына сай балалар әдебиетін өзіміз жаза алмай жатқан шығармыз? Ол жағын ойланып көрмедіңіздер ме?
Шәкен Күмісбайұлы: Арекең біледі, жылда балалар әдебиетіне арналған «Дарабоз» конкурсын жариялап жүрміз. Соған түскен шығармаларды қарап отырсақ, бізде көп адам балалар әдебиетін жаза алмайды екен. Көпшілігі балаларды қызықтыратын дүние тудырмайды. Сосын келіп, бүгінгі балалар әдебиеті Бердібекке (Соқпақбаев) жетпейді деп жатады. Қазіргілердің балаларға жазып жүргені – құрғақ дидактика. Мысалы, Батысты қараңыз, балалардың жас ерекшелігіне қарай нешетүрлі балалар басылымдары бар. Балалар десе ішкен асын жерге қояды олар. Бізде ондай жоқ. Сонда біздің келешегіміз қандай болмақ, мен түсінбеймін. Сондықтан үкімет қаржы бөліп, балаларға арналған басылымдар мен кітаптарға баса көңіл бөлуі керек.
Мысалы, мына Арекеңдердің баспасы мен басқа баспадан шыққан кітаптың екеуі екі бөлек. Өйткені, бұл кісі өзі редакциялайды. Өзі балалар жазушысы болғасын, мұқият қадағалайды. Балалардың жанын түсінгендіктен, кімге, қандай сурет салдыру қажет екенін біледі. Ал басқа басылымдардан шығып жатқан кітаптарды қарап отырсаң, балалар әдебиеті деген аты болмаса, тіптен басқа дүние. Сондықтан, балаларға жазу – қиынның қиыны. Бізде балаға не жазу керек екенін білмейтіндер де бар. Айтатындары сол – жетімдік. Үлкендердің айтатын сөзін алады да балаларға әкеп қосады.
Қазір «Дарабоз» бәйгесін ұйымдастырып отырғанымызға 6 жыл болды. Бірақ, бір байқағанымыз, бұрынғыдай емес жылдан-жылға өсу бар. Үлкендерге жазатындардың өзі де ынталанып, балаларға арнап жазуға бет бұра бастады. Тағы бір нәрсе, балаларға арнап повесть жазсаң, еш жерде жариялай алмайсың. Былтыр «Ұлан» мен «Ақ желкен» көп бет болып шыққанда ғана, повестерімізді жариялап үлгердік. Ал басқа басылымдар маңына жолатпайды. Бұрын әрбір басылымның сенбілік бұрышында балалар беті болатын. Қазір оған да зар болып қалдық.
Арасанбай Естенов: Басқа басылымдар балаларды қорғау күніне орай жылына бір-ақ рет балалар жазушыларының шығармаларын жариялап жатады. Балалар әдебиетіне «кенже бала» сияқты қарайды. Бірақ, соған да шүкір!
Ерболат Әбікенұлы: Меніңше, қазір басқа басылымды былай қойғанда, балалар басылымдарының өзі кеңес үкіметі кезіндегі идеологиядан айырыла алмай қалған. Сондықтан, бізге әдебиетке жаңаша қырынан келген дұрыс. Бір мысал айтайын, бір адамды көрдім, өзі сондай қатыгез болатын. Бірақ баласының жаман болуын қаламай, оған имани бағыттағы кітаптарды алып беріп жатты. Сондықтан, қазір бізге имандылық, адамгершілік, отансүйгіштік бағытында жиі жазу керек болып тұр.
Шәкен Күмісбайұлы: Ерболат, «жаңаша жазу керек» деп жатырсың, сонда сенің ойыңша «жаңаша» деген қандай болуы керек?
Ерболат Әбікенұлы: Мысалы, идеологиядан арылған, имани бағыттағы дүниелер көптеп жазылғаны дұрыс. Мен аға буынға, сіздерге сын айтып отырғаным жоқ, бірақ бізге бір басқаша бетбұрыс керек. Мысалы, мен өзімнің үш жасар қызыма оқып беретін ештеңе таппағасын, ертегі жазып көрейінші деп, ойдан ертегі құрадым. Ұзын ертегі болып шықты. Кейін жинақ болып жарық көрді. Одан кейін пайғамбарлардың қиссаларын оқып, діни сюжеттерді алдым да, балаларға арналған қысқа-қысқа әңгімелер жаздым. Ол әңгімелерім де кітапша болып шықты. Мүмкін, менің жазғандарым, сіздердің көздеріңізбен қарағанда, әдебиет емес шығар. Бірақ, бір байқағаным, діни бағытта жазылған әңгімелерімді көп балалар оқыпты. 3000 таралыммен жарық көрген кітап лезде тарап кетті. Менің шеберлігімнен емес, ол жерде оқиға желісінде имандылық тұрғандықтан, балалар сондай шығармаларды оқығысы келетінін байқадым.
Шәкен Күмісбайұлы: «Қызыма оқып беретін еш нәрсе таппағасын жаздым» дегеніңнен шығады, негізі жазған әңгімені алдымен балалардың өздеріне оқытып көру керек екен. Олар өздеріне ұнаған шығарманы бірден қабылдайды. Біздің жазып жүрген шығармаларымыздың деңгейін осыдан-ақ байқауға болады.
Арасанбай Естенов: Ондай тәсілді қазір біраз балалар жазушылары қолданып жүр. Мысалы, бір балалар ақыны бес жасар баласына бір шумақ тақпақ жазып оқытыпты. «Анам мені айым дейді, мен ауырсам уайым жейді» деп басталады. Соны үш жасар баласына оқытса, «уайым жейдінің» орнына, «майын жейді» деп айтады екен. Сонда қараңыз, екеуінің ойлау деңгейі екі түрлі болып тұр. Негізі, осы әдісті балалар жазушылары жиі қолданып, балаларының тілі келе ме, келмей ме, соны анықтап барып жазуы керек.
Жас қазақ: Қазір мектептерге бара қалсаңыз, жата кеп тақпақ жазып бер деп жалынады. Жазатын адам таппаса мұғалімдер өздері тақпақ құрастырып, балаларға сол жазғандарын жаттатқызады. Тіпті осындай әдіспен ақын болып кетіп, кітап шығарып жатқандары да бар екен. Бұл балалар әдебиетінің талғамын түсіріп жібермей ме?
Арасанбай Естенов: Бір кісіні білемін, өзі педагог. Балаларға арнап жазып жүр. Жазғандары өте нашар. Бірақ кітаптан кітап шығарып қоймай жатыр. Ол кісі мектепте балаға күнде айтатын тәрбиесін әдебиет деп ойлап жүр. Балаға ол жетпейді ғой. Бізде осындай талғамсыз дүниелер көп қазір.
Шәкен Күмісбайұлы: Меніңше, мына балаларға арнап кітап шығаратын баспалар шығармаларды міндетті түрде балалар жазушыларына үстінен көрсетіп алғаны дұрыс сияқты. Әйтпесе шатып-пұтып бірдеңе жазады, бірақ жаңағыдай талғамсыз болғандықтан, қарауға ұяласың. Балаларға жазу – өте қиын. Қазір қала балалары «Гарри Поттерді» оқып, кинотеатрлардан соның киносын көреді. Жастайынан санасын батыстың былжыр дүниесімен улағасын, ненің не екенін білмей қалады ғой. Ал қуыршақ театрларындағы спектакльдердің бәрі – ертегі. Әртістердің өздері драматург болып кетті қазір.
Нұрлан Құмар: Шәкен аға дұрыс айтып жатыр, балалар әдебиеті – өте қиын жанр. Оңай, қарапайым сияқты көрінгенмен, оның қиын жанр екенін жазған адам жақсы біледі. Қазір басылымдардан оқып отырсаң, балаларға арнап жазып жүрген жастардың шығармаларының көбісі – ересектерге арналған. Оны оқып отырған бала түсінбейді. Бала алдымен суретке мән береді. Ал біздегі суреттің сапасы нашар. Одан бөлек бізге жетіспейтін нәрсе – цензура. Мысалы, кеңес заманында балалар әдебиетін міндетті түрде оқып, ол жарай ма, жарамай ма, соны анықтап барып беретін еді. Ал қазір ешкім ешкімді оқымайды, сынамайды. Содан келіп талғам төмендеп кетті.
Қазір балалар кітап оқымайды деп балаларды кінәлаймыз. Бірақ балаларда ешқандай кінә жоқ. Кінәнің бәрі – өзімізде. Біз балаларды дұрыс тәрбиелей алмай жатырмыз, балалар әдебиетін жеткізе алмай, жолға қоя алмай жатырмыз.
Жас қазақ: «Менің атым Қожаның» жазылғанына қанша жыл болды, әлі сол кісінің кітабын оқып, киносын көруден жалықпаймыз. Соған қарағанда, бізде Соқпақпаевтің соңынан ерер қаламгер жоқ сияқты...
Шәкен Күмісбайұлы: Себебі, «Менің атым Қожада» Бердібек нағыз баланың табиғатын берген. Біздің жазушылардың бір қателігі – олар өздерінің ойымен жазады. Баланы алға салып алып жазады, ал негізінде бала жазушыны алға салу керек қой. Бердібектің ұтып отырған нәрсесі – сол. Баланың сөзімен сөйлеткенін көрмейсің бе, «мына кісі қызық екен, арақты ішіп-ішіп әйелін сабайды да, өзі ақыл айтады» дейді.
Арасанбай Естенов: Бізде кейбір авторлар шығарманың ішінде бір бала жүрсе, атасы мен әжесі жүрсе болды, балалар әдебиеті болады деп ойлайды. Ал  баланың характері ашылды ма, ол жағына бас қатырмайды.
Шәкен Күмісбайұлы: Балалар әдебиетінің қиындығы сонда жатыр ғой. Бала болып ойлану керек, соның кейпіне ену керек. Қазір «ата мен немере» сияқты ұсақ-түйек нәрселер көп. Айналада одан басқа да оқиғалар толып жатыр, соны неге жазбасқа. Мысалы, «Дарабоздың» биылғы бас жүлдеге ие болған шығармасы несімен ұтқанын айтайын. Автор ешкімнің есіне кіріп-шықпайтын Мыңбала туралы жазыпты. Нағыз патриоттық тақырыптағы шығарма.
Жас қазақ: Мысалы, орыстарда Буратино, Чебурашка, Майдодырлар, шетелдіктерде Гарри Поттер, Өрмекші-адам, Шрек сияқты балаларды қызықтыратын кейіпкерлер бар. Өкінішке қарай, қазақ балалар әдебиетінен ондай кейіпкерді таба алмадым. Неге біздің жазушылар сондай кейіпкер жасай алмайды?
Ерболат Әбікенұлы: Әр заманның өз кейіпкері  болу сөзсіз. Бір қиыны, біз сол кейіпкерді таба алмай жүрміз.
Шәкен Күмісбайұлы: Біз соған аса көңіл бөліп қарамаймыз шынында. Оны табу үшін жазушыларды қаржылай ынталандыру керек. Жазушылар ынталанбаған соң, ондай кейіпкер іздегісі келмейді.
Арасанбай Естенов: Бізде негізі балаларға жазатын қаламгерлердің өзі жақсы жаза алмайды. Орыстар 3-5 жас аралығындағы балаларға арнап жеке-жеке кітаптар шығарады. Ал бізде ондай жастағы бүлдіршіндерге жазатын ешкім жоқ. Сондықтан, ондай кейіпкер табуға шамамыз келмей жатыр.
Жас қазақ: Қазіргінің балалары теледидар мен интернеттен бас көтермейді, кітап дегенді мүлдем қолына алмайды да. Міне, сондай заманда олардың бетін әдебиетке бұру үшін не істеу керек? Сіздердің ойларыңызша, ХХІ ғасырдың балаларына арналған әдебиет қалай жазылу керек?
Шәкен Күмісбайұлы: Қазақтың баласына өзінің ұлттық табиғатына сай әдебиет жазу керек. Сонда ғана бала түсінеді. Қала баласы бар, дала баласы бар, олардың әрқайсысына әр жағынан келу керек.
Арасанбай Естенов: Біздің халқымызға сай тегіміз, ата-бабаларымыздың ерлігін жазсақ – балаларымызға сол жетеді. Әдебиетте ең бастысы ұлттық ерекшелік жоғалмауы тиіс.
Ерболат Әбікенұлы: Батысқа көз алартпауымыз керек. Солардың мультфильмдерін көріп, қазір біздің балаларымыздың менталитеті соларға қарай ауып кетіп жатқан сияқты. Содан сақтану керек. Сосын балалар әдебиетінде балаларға ақыл айтудың қажеті жоқ. Тәрбиені баланың өзі байқамай қалатындай қылып берген дұрыс. Сонда тәрбие оның балаң санасына тез сіңеді. Жақында бір шығарманы оқып отырсам: «Ей, балалар, сөйтіңдер, бүйтіңдер!» – деп ақыл айта беріпті.
Жас қазақ: Біздегі  балалар шығармаларында ауыл балаларының өмірі, бастан кешкендері, қызықты оқиғалары көбірек жазылған. Ал қала балаларына арналған шығарма жоқ. Неге бұлай?
Арасанбай Естенов: Оның себебі, қаланың балалары қазақы менталитеттен тыс алыстау.
Шәкен Күмісбайұлы: «Қаладан келген қағылез» деген повесім бар. Қала мен дала баласын біріктіруім керек болды. Сондықтан, қала баласын ауылға қарай итермелеп жазуға тура келді. Өйткені, қала баласына арнап жазатын объект жоқ, бәрі орыстанып кеткен.
Нұрлан Құмар: Дұрыс айтасыздар, қазір ауылдан гөрі қала баласының психологиясына сай жазылған дүниелер көбірек керек болып отыр. Қазір қазақ жастары ауылдан қалаға көшіп жатыр. Менің байқағаным, қала балалары ертегіні ұнатады. Гарри Поттер де қиял-ғажайып ертегіге құрылған әңгіме ғой. Меніңше осы тұрғыда, ертегі жанрын дамытқан дұрыс сияқты. Ертегі де сөзсіз қиын жанр. Кейбір жазушыларды оқып отырсақ, ертегілері әлем әдебиетіне ұқсап кетеді. Бір сарынды, бір сюжетті болып келеді.
Жас қазақ: Осы конференцияға аға буыннан екі адам, іні буыннан екі адамды бір-бірлерінің артық-кемшілігін айта ма деген оймен шақырғанбыз. Бірақ сіздердің сөздеріңізге қарасақ, буын жайлы әңгіме айтатын түрлеріңіз байқалмайды. Жастар жағы үлкенді сыйлап отырған шығар, бәлкім. Аға буын, қалай ойлайсыздар, іні буынның жазған-сызғандары, бағыт-бағдары қалай, жастардан балаларға жазып жүрген кімдерді білесіздер?
Шәкен Күмісбаев: «Балалар әдебиеті» баспасынан Серік Нұғыманның, Бағдат Мәжитовтің, Қуаныш Нұрданбектің кітаптарын шығардық. Одан басқа мына Нұрлан Құмаров, ертегі жазатындардан мына Ерболат Әбікен мен Әдина Жүсіп бар. Жарқ етіп көрініп, бұрқ етіп шығарма тудырмаса да, ептеп-ептеп жақсы жазып келе жатқандар жастар бар. Бұрын – Өтепберген Ақыпбеков, Жақан Смақов, Әнуарбек Дүйсенбиев деген балалар қаламгерлері болды. Қазіргі жастар, солардың деңгейіне әлі жете алмай келе жатыр, бірақ.
Арасанбай Естенов: Балалар әдебиетін бірден керемет етіп жазып кету қиын, әрине. Менің өзім алдымен ересектерге жазып бастағам. Сол сияқты негізінен ересектерге жазса да, балалар тақырыбына да жазып жүрген Алмат Исәділ, Қалмағамбет Мұқаметқали, Бейбіт Сарыбай сынды жастар бар. Бірде Қабдеш Жұмаділовтің: «Біреулер қоймай жүріп балаларға арнап әңгіме жазыңызшы деген соң әңгіме жазып едім, сол оқулыққа кіріпті. Том-том кітаптарымнан гөрі осы әңгімеммен тарихта қалам ба деп ойлаймын» деп қалжыңдағаны бар. Сондықтан, қазіргі жастардан да үлкен үміт күтуге болады.

Конференцияны жүргізген Серікбол ХАСАН