Жас қазақ: Төлен аға,  орыс жазушысы Василий Розанов айтады: «Әдебиеттің алтын дәуірінен соң оның құлдырау, тоқырау кезеңі басталып, дарынсыздардың бағы жанады. Халық сөзден шаршап, өмір өлі ұйқыға батқан күйді еске салады. Римде Горацийден, Испанияда Сервантестен кейін дәл осылай болған». Жазушылардың әлем әдебиеті жайындағы көзқарасы да В.Розановтың пікіріне саяды. Сізге  қазақ халқы «сөзден шаршап, өмір өлі ұйқыға батқан күйді» елестетпей ме?

Төлен Әбдікұлы: «Халық сөзден шаршайды» дегенге қосылу қиын. Халық жалған сөзден, жалған уәдеден, жалған насихаттан шаршауы мүмкін. Ақиқатты айтқан аталы сөзден неге шаршасын?
Әдебиеттің алтын дәуірі деп жүргеніміз дүниеге ұлы таланттардың келу кезеңімен байланысты. Мәселен, 19-ғасырда орыс әдебиетіне әлемді таңғалдырған ғажайып қаламгерлер келді. Бұл кезеңді орыс әдебиетінің алтын дәуірі деп атайды. Алайда әдебиет үшін алтын дәуір болғанмен, орыс халқы үшін алтын дәуір деп айту қиын. Керісінше, ең ауыр тарихи кезеңдердің бірі. Крепостнойлық тәртіп Ресейдің маңдайына басылған қара дақ болатын. Бұл зиялы қауымның ашынып, монархиялық жүйенің ұлттың дамуына кедергі болып отырғанын түсінуіне, бір сөзбен айтқанда, оянуына себепші болды. Декабристер қозғалысынан басталған сол ояну орыс әдебиетінің жаңа белеске көтерілуіне түрткі болды деп айтуға болады. Оның үстіне Еуропа әдебиетінің де әсері аз болған жоқ. Байрон Пушкинді оятты. Мінеки, орыс әдебиетіндегі  алтын ғасырдың тууына осындай қасіретті тарихи кезеңдер әсер еткені шындық. Әдебиетке тұсау болатын ең үлкен нәрсе – тоталитарлық, авторитарлық жүйе. Сөз бостандығына салынған тұсау. Сөз бостандығы болмаған жерде томаға тұйық өмір салты пайда болады. Сана тұмшаланады. Сананың тоқырауы – ең үлкен қайғы. Адам жақсы мен жаманды айырудан қалады. Құлдық психология қалыптасады. Сондықтан әдебиеттің даму кезеңдерін ұлттық сананың оянуымен байланыстырған жөн деп есептеймін.
Жас қазақ: Жанкешті жазушылардың жазып жатқаны  болмаса, белгілі қаламгерлердің көпшілігі жазбай кетті. Бұрын жазушылар халық пен биліктің арасындағы «алтын көпір» еді. Дулат Исабековше айтсақ, «мандатсыз депутат» еді. «Мандатсыз депутаттардың» даусы бұрынғыдай естілмейді. Неге?
Төлен Әбдікұлы: Кейбір қаламгерлердің әлеуметтік жағдайға байланысты шығармашылықтан қол үзіп кеткені рас. Бірақ екінші шындық – жазылып жатқан шығармалардың өзі оқырман қолына жетпей жатқандығы. Бұл – өз алдына жеке әңгіме. Ал енді Дулаттың «алтын көпіріне» келсек, бұл сөзде шындықтың бары рас. Әдебиеттің таралымы, жазушылардың беделі белгілі бір дәрежеде биік болды. Бірақ бұған да уәж айтуға болатын шығар. Совет үкіметі әдебиетті өз идеологиясына пайдаланды. Сол себепті жазушылардың беделін көтерді. Алайда ол кезде де ащы шындықты айтқан жазушы билікке ұнаған жоқ. Қазір де ұнап жүргені шамалы. Ұнауға тиісті де емес. Тек әдебиет өз заңымен дамуға тиісті. Оған билік кедергі жасамауы керек.
Жас қазақ: Жаңаөзендегі ереуілге қатысты қандай көзқарастасыз?
Төлен Әбдікұлы: Жаңаөзен оқиғасы – қазақ халқының қасіреті. Аңсап күткен тәуелсіздіктің 20 жылдығында халыққа қарсы атылған оқтың куәсі болдық. Билік пен халықтың жігі ашылды. Бәлкім бұған дейін де ашылған шығар. Бұл жолы  ушыққан сыңайлы. Оқ ату – мүлде кетісудің белгісі. Ереуілге шығу, полицейлермен қақтығысу дамыған өркениетті елдерде де болып жататын оқиға. Онда да қиратып, сындырып, өртеп жатқанын көреміз. Бірақ полицейлер оларға қарсы күресте қорғасын оқты қолданбайды. Дамыған елдеріңіз былай тұрсын, кешегі қылышынан қан тамған совет үкіметі де, қанша қатыгездік көрсетсе де, желтоқсаншыларға қарсы оқ атқан жоқ еді. Сонда біз кім болып шықтық? Еліміздің абыройы айрандай төгілді. Төккендер – адам өлтірушілер. Бір басшы, мұндай оқиға қайталанса, тағы атамын деп масқарамызды шығарған жоқ па?! Әлемдік  қауымдастық ереуілшілерді кінәлап жатқан жоқ, қан төгушілерді, қару қолданғандарды айыптап жатыр. Сондықтан атқарушы билік «не істесем де, өзімдікі дұрыс» деген ханкөкіректікті қойып, сабырмен қорытынды жасауға тиісті деп ойлаймын. Оқиға әділ де мұқият тексеріліп, адам атқандар мен атуға бұйрық бергендер  заң алдында жауап беруге тиісті.
Жас қазақ: Қазір халық зиялыларға сенім артпайтын болды. Тіпті соңғы кезде «бізде шын мәнінде зиялылар жоқ» деген пікірді құлағымыз жиі шалады.  Шынында да, бізде зиялы деп құрметтеуге болатын тұлғалар бар ма?  
Төлен Әбдікұлы: Егер халық шынымен зиялыларға сенім артпай жатса, оған зиялы қауымның өзінен басқа ешкім де кінәлі емес. Билік пен халықтың бөлінетін кезі болады. Сондай кезеңнің тұсына келдік. Зиялы қауым бір жағына шығуы керек. Екі кеменің құйрығын ұстап тұра алмайсың. Бұл – қоғамға сына қағу емес, билікті халыққа қаратуға күш салу.
Тәуратта мынандай бір оқиға баяндалады. Мұса пайғамбар өзіне алтыннан  құдай жасап, ауыр күнәға батқан халқы үшін кешірім сұрауға Құдайдың алдына келеді. Ақырында: «...Оларды кешіре гөр. Егер кешірмесең, онда мені де Кітабыңнан сызып таста» деп, қиын жағдайда тұрған жұртын аяғандықтан, Құдайдың өзіне қарсы келіп, біржола халқының жағына шығады.
Билік Құдайдан биік емес. Батыл шешім қабылдай білу – әркімнің өз арының алдындағы парызы.
Жас қазақ: Қазақ зиялылары көп шоғырланған қала – Алматы. Астананың салынуымен олардың біразы Елордаға қоныс аударды. Бұл қазақ мәдениетінің дамуына белгілі бір дәрежеде кері әсер етпей ме?
Төлен Әбдікұлы: Ресей мәдениетінің қалыптасуына Санкт-Петербургтің де ықпалы аз болған жоқ.  Бірақ орыс мәдениетінің дамуына қатысты Мәскеу екеуінің арасында әлде бір қайшылықты жағдай болды деп естімеппін.  Астана қаласына бір топ қайраткерлердің қоныс аударуы да қазақ мәдениетінің дамуына кедергі болар деп ойламаймын. Бірақ қазақ зиялы қауымының қалыптасуына игі әсерін тигізген, мәдени орталық болып есептелетін қала Алматы екені рас.
Жас қазақ: «Парасат майданыңызды» оқыған Әбдіжәміл Нұрпейісовтің шығармашылық табысыңызға қуанғанын білеміз. Соңғы жылдары қазақ әдебиетінде сізді қуантқан шығарма бар ма?
Төлен Әбдікұлы: Аузымды қу шөппен сүртуден аулақпын. Өзім шығаратын «Өркениет» журналында бірсыпыра сәтті шығармалар басылды. Поэзия, проза, драматургия саласында да жақсы заттар баршылық. Бірақ олардың ішінен біреуін бөліп алып айтқым келмейді. Әр қайсысының өз орны бар. Олар халыққа жетпегеннен кейін, әдеби оқиғаға айнала алмай келеді.
Жас қазақ: Жазушылардың Мұхтар Мағауиннің «Жармағы» туралы пікірі екіге жарылды. Әріптесіңіздің осы шығармасын қалай бағалайсыз?
Төлен Әбдікұлы: Мұхтар Мағауиннің шығармашылығын жоғары бағалаймын. Халық тағдырына үн қосып, ұлт үшін саналы түрде еңбек етіп келе жатқан бірден бір жазушы. Көркемдік ізденіс ауқымы, тақырыптық тынысы кең. Әлемдік әдебиет өлшемдері тұрғысынан келгенде, маған ең қатты ұнайтыны «Шақан- Шері». Ал «Жармаққа» келетін болсақ, романның көтеріп отырған идеясы өзекті. Шығарманың иррационалдық сипаты идеямен жақсы қабысқан. Алайда, менің қабылдауымда публицистикалық сарын басым көрінді. Сол себепті жазушының өзге биік шығармаларының қатарына қоя алмадым.
Жас қазақ: Бір жазушының «Ақындар жазушыларға қарағанда, бақытты. Жазушының мерейтойында да  мүшәйра  ұйымдастырылады» деп қалжыңдағаны бар. Ақын тойда өлеңін оқыса да, өзін-өзі жарнамалайды. Одан қалса, әншілер орындайтын әннің сөзін жазады. Сіздіңше, қазақ прозасын қалай насихаттау керек?
Төлен Әбдікұлы: Ең үлкен насихат – шығарманың оқырман қолына жетуі. Кітап саудасы жөнге қойылмағаннан кейін, баспалар, мемлекеттік тапсырыстан тыс, өз бетінше өтімді деген кітапты көптеп шығарып, оқырманмен тікелей байланыста болмағаннан кейін, құр насихаттан прозаның көсегесі көгере қоймайтын секілді. Себебі, мемлекеттік тапсырыспен шыққан шығарма тек кітапханаға кетеді. Кітап дүкеніне түспейді. Екінші мәселе – жазушының әлеуметтік жағдайы. Жазушыға өз шығармаңды өзің шығарып, өзің сатып күн көр деу, опера әншісіне «опера театрын өзің салып ал» дегенмен бірдей. Бұл арада мемлекеттің шығармашылыққа байланысты (дәлірек айтқанда, кітап саудасына байланысты) мәселелерді шешуге араласқаны жөн. Ал оның сыртында жазушылардың қатысуымен  теледидардан әдебиетке қатысты қызықты хабарлар беріліп жатса, жоғары оқу орындарында қаламгерлермен кездесулер жүріп жатса, нұр үстіне нұр болар еді.
Жас қазақ: Ағылшын және орыс жазушылары әдебиетін бизнеске айналдырып, пайдаға кенеледі. Себебі, ағылшын – әлемдік тіл болса, орыс тіліндегі кітапты Ресей ғана емес, ТМД  халқы оқиды. Меніңше, жаңа шығармасы көркем құбылыс ретінде бағаланған қазақ  жазушысы да сол кітабынан пайда тауып,  өзін-өзі асырай алмайды...
Төлен Әбдікұлы: Айтып отырған сөзіңізге қосыламын. Осының алдында ғана айтқан сөзім осы сұраққа жауап болып қалар деп ойлаймын. Ал шындығына келгенде, әдебиет сапалы болып, ұлттық сананың қалыптасуына игі ықпалын тигізсе, содан үлкен бизнес жоқ.
Жас қазақ:  «Парасат майданындағы» кейіпкеріңіз «Дүниедегі ең жаман нәрсе – адамның өзінен-өзі қорқуы. Ондайда ішкі әлемің қатері көп қалың орманға ұқсайды. Бір адассаң, қайтып шығуың неғайбыл. Адасқан сайын қорқынышың ұлғайып, қорқынышың ұлғайған сайын өзіңді өзің бөтен адамдай сезінесің» дейді. Сіз өзіңізді өзіңіз бөтен сезінетін кезіңіз жиі бола ма?
Төлен Әбдікұлы: Адамның жан дүниесі – тұтас бір әлем. Онда да жақсы мен жаман, шындық пен жалғандық, сенім мен күдік, ізгілік пен қиянат күресіп жатады. Абайдың: «Махаббат  ғадауатпен майдандасқан, Менің қайран жүрегім мұз болмай ма» деген сөзі есіңізде шығар? Адамның жан дүниесі кірлеп, ардан гөрі арамдық, адалдықтан гөрі пайдақұмарлық, кішіпейілдіктен гөрі өзімшіл найсаптық, азаматтықтан гөрі мансапқорлық, тағы сол сияқты кісәпір қасиеттер басым түсіп жатса, онда, сөз жоқ,  өзіңнен өзі қорқуға тура келеді. Жұрттың көбі жамандықты біреуден көруге құмар. Жамандық әрқайсымыздың ішімізде жатыр. Ең алдымен өзімізбен өзіміз күресейік деп ұран тастаған ұлылар болған. Ең үлкен жеңіс – өзіңді өзің жеңуің. Көркем әдебиеттің негізгі міндеттерінің бірі – адамның жан дүниесін тазартуға ықпал жасау. Бұл арада мәселе, әрине, мен туралы емес, жалпы өмір философиясы жайында.
Жас қазақ: Сіздің танымыңызша «Өмір деген ұлы Ойынның ережесі баяғыда жасалған».  Десе де, сол «ұлы Ойынның ережесіне» бағынғыңыз келмейтін кезіңіз болатын шығар?
Төлен Әбдікұлы: Сіздің айтып отырғаныңыз менің «Парасат майданы» повесімдегі бірінші Тұлғаның сөзі ғой. Бұл арада «Ұлы Ойынның ережесі» деп отырғаны адамзаттың ізгілік, әділдік, тазалық, адамгершілік төңірегінде қалыптасқан жарғысы мен шарттары. Бұл жарғы: өтірік айтпа, ұрлық қылма, күнәға батпа, қиянат жасама дейді. Бірақ осының бәрін орындау оңай ма екен? Өмірде кісіні қызықтырып, әлгі шарттарды бұзуға, жолдан тайдыруға азғыратын нәрселер аз ба? Соның бәріне берілмей, үлкен принциптен таймай жүру біреудің қолынан келсе, біреудің қолынан келмеуі мүмкін. Үлкен принциптерді сақтау үшін үлкен рухани күш-жігер, берік сенім қажет.
Ал шындығына келгенде, адам бойында әу баста өзімшілдік, мақтаншақтық, нәпсіқұмарлық, қызғаншақтық, тағы басқа тұрпайы қасиеттердің болуы табиғи нәрсе. Бірақ адам сол кемістіктермен күресу арқылы өзінің адамгершілік биігіне көтеріледі.
«Сенің патшалардан айырмашылығың не?» дегенде, данышпан Сократ: «Олар өз бойларындағы құмарлықтың құлдары, ал мен сол сезімдердің патшасымын» деп жауап берген. Құмарлықтың түрі көп – мансапқа, байлыққа, әйелге, өтірікке, тағы басқаларға.  Сол құмарлыққа қарсы келіп көрмеген патшалар, күресуге рухани күштері жетпеген соң, өз кемшіліктерін «Өмірде кіршіксіз тазалықтың болуы мүмкін емес, адамның бәрі күнәһар» деген кесепат идеямен ақталғылары келеді. Өздерін жөндеудің орнына, жаңағы ұлы Жарғыны өздеріне лайықтап жөндегілері келеді. Ойын ережесін бұзу деген – осы.
Ал маған келсек, повестегі бірінші Тұлғаны белгілі бір дәрежеде менің өзім деп қабылдауыңызға болады. Өзім сенген үлкен прин­ципке адал болуды негізгі борышым деп есептеймін.
Жас қазақ: Сіздіңше, жақсы жазу үшін не істеу керек?
Төлен Әбдікұлы: Д.Мережковский алғашқы өлеңдерін Ф.Достоевскийге көрсеткенде, ұната қоймаған ұлы жазушы: «Нашар, түкке жарамайды. Жақсы жазу үшін күйзелу керек, азап шегу керек» деген екен.  Осы пікірді дұрыс көрем. Жан қиналмай, жақсы зат жазу мүмкін емес секілді.
Жас қазақ: Дәстүрлі сауал. Қазір не жазып жатырсыз?
Төлен Әбдікұлы: Соңғы жазғандарым – «Тұғыр мен ғұмыр» атты повесть пен «Ардагер» атты пьеса. «Ардагер» өткен желтоқсан айында Тәуелсіздіктің 20 жылдығына арналған республикалық конкурста Гран-при алды. М.Әуезов атындағы Академиялық драма театрының бас режиссері  Е.Обаев қоюға дайындалып жатқан секілді. Қазір «Өлара» романымның екінші кітабына кірістім. Бірақ одан басқа да тиіп-қашып жазып жатқан заттарым баршылық. Оның бәрін тізіп жатудың қажеті болмас. Арық айтып, семіз шыққанға не жетсін.
Жас қазақ: Сұхбатыңызға рахмет!
Төлен Әбдікұлы: Сізге де рахмет! Жаңа жыл сәтті жыл болсын!

Сұхбаттасқан Аягүл МАНТАЕВА