Жас қазақ: Өркениет Шығыстан басталған. Ал бүгінде кейбір батысшыл көзқарас иелері өркениет ұғымын тек қана Батысқа телиді. Батыс ориенталистері отарлау саясатын бүркемелеу үшін өз еңбегінде, көбінесе, Шығыс халықтарын сауатсыз, надан, нашақор ретінде көрсеткен.  Бүгінгі Батыс пен Шығыстың қарым-қатынасы туралы сіздің көзқарасыңыз қандай?
Әуезхан Қодар: Байқайсыз ба, қазір Шығыс дамып жатыр. Сондықтан бүгінде Батыс Шығыспен санасуға мәжбүр. Шығыс халықтары, Латын Америка, Африка жұрты бұрын шеттетіліп келсе, қазір саясат сахнасына шығып келеді. Біздің заман – өзгерістер заманы. Көз алдымызда Кеңес Одағы ыдырап кетті. Қазір әлемге Еуропа билігін жүргізетін заман емес.
XVIII-XIX ғасырда Еуропа үстемдік құрды. Ағылшындар мен испандықтар өзге халықтарды жаулап алып, әлемдік империя құрды.  Америка да өзге ұлттарға тізесін батырды. Олар әлемді бөліп алып, өз құндылығын енгізіп, шоқындырғысы келді. Жер бетіндегі әрбір халықтың өз тілі, діні, мәдениеті бар. Олар шама-шарқы келгенше. күресті. XX ғасырдың ортасында үстемдік құрған империя  күйреді. Ағылшындар Үндістанға тәуелсіздігін беруге мәжбүр болды. Махатма Ганди  халқын тәуелсіздікті бейбіт жолмен  алуға үндеді. Олар тәуелсіздікке рухының күштілігімен қол жеткізді. Біздің қазақ та – рухы жоғары халық. Біз Ресейге сүйіспеншіліктен емес, амалсыздан қосылдық. Жоңғар мен Қытайдың  ортасына түсіп қалып, ұлт ретінде жойылып  кетуден қорқып, қосылдық. Орыстар қазақ жеріне қамал мен бекінісін салып, кіре бастағанда отаршылдыққа деген қарсылығымыз оянды. Ресейге қосылған  күннен бастап, әрбір кезең ұлт әдебиетінде көрініс тапты.
Бірінші кезең. Бұл кезеңде зар-заман ақындары өзі өмір сүрген қоғамның шындығын суреттеді. Зар-заман поэзиясы нала мен шерге толы.
Екінші кезең. Махамбеттің поэзиясы халықтың рухын көтеріп, намысын қайрады.
Үшінші кезең. Еуропалық әдебиет пен мәдениетпен сусындаған Абай поэзияға жаңашылдық әкелді. Абайдың өлеңін оқыған ақындар әлемдік  әдебиетті игеруге ұмтылды. Абай – қазақ әдебиеті мен мәдениетіндегі құбылыс. Егер Абай өз дәуірінен бір ғасыр бұрын өмірге келсе, ұлы ақын болуы мүмкін емес еді. Себебі, ол кезде еуропалық деңгейде білім алуға жағдай болған жоқ.
Төртінші кезең. Бұл уақытта Алаш қозғалысы пайда болды. Алаштықтар орыстан ілім-білім үйреніп, өздерін интеллектуалды тұрғыдан жетілдіріп, Ресейге қарсы шықты. Яғни, тобырдан халыққа  айналып, өзіміздің ұлт екенімізді көрсеттік.
Бесінші кезең. Революциядан кейінгі уақыт.
Алтыншы кезең.  Қазақ елі – тәуелсіз мемлекет. Қазір билікке таласып жатырмыз. (күледі).
Жас қазақ: Мерзімді баспасөзге берген сұхбаттарыңызда қазаққа қарсы пікір айтып қаласыз. Сіз осы қазаққа жау емессіз бе?
Әуезхан Қодар: Қызық сұрақ. Керісінше, мен қазаққа өте пайдалы адаммын. Қазақ мәдениетіне бір адамдай еңбек сіңірген мені жау көруіңізді түсінбедім. «Қазақ поэзиясының антологиясы» атты кітап шығардым. XV-XXI ғасырдағы айтулы қазақ ақындарының өлеңін орысшаға аудардым. Шынымды айтсам, маған орыс мәдениеті мен Еуропа мәдениеті ешқашан жат болған емес. Әрбір ұлттың құнды дүниесі – адамзатқа ортақ. Кейбіреу мені «қазақты сынап-мінейді» деген сыңайда пікір айтады. Әрбір халықтың жағымды және жағымсыз мінезі болады. Қазақтың рушылдығын, жершілдігін ұнатпайтыным, рас. Сондай-ақ басшының алдында басын шұлғи беретін қасиетін жаратпаймын. Өз басым, жеке тұлғаны, оның көзқарасын сыйлаймын. Маған  тобырдың менталитетінен гөрі, жеке адамның жетістігі мен ерекшелігі қымбат.
Жас қазақ: «Аргументы и факты» газетіндегі  Юрий Кириницияновпен екеуара әңгімеңіз қазақ қоғамының ашу-ызасын тудырды. Сіз билікте орыстың аздығына, орыс мектебінің саны қысқартылғанына, 2 миллион орыстың  елден көшкеніне кәдімгідей өкініш білдіресіз. Атамекеніне орала алмай жатқан қандастарымыздың жағдайы сізді алаңдата ма?   
Әуезхан Қодар: Шеттен келіп жатқан қандасымызды «оралман» деп айтудың өзі дұрыс емес. О баста көші-қон мәселесінде дұрыс саясат ұстанбадық. Сырттағы қандастарымызды шақырып, далада қалдырамыз. Олардың баспаналы болуына, жұмысқа орналасуына ешқандай кепілдік жоқ. Содан олар атамекенінде «екінші сортты» адамға айналады. Атамекеніне оралып  жатқан қазақтардың арасында мықты ғалым, дәрігер, ақын-жазушы бар. Олар – жат жерде жүрсе де тілі мен мәдениетінен, ұлттық дәстүрі мен болмысынан  ажырамаған. Көші-қон туралы жүйелі бағдарлама керек.
Жас қазақ: Сіз «Аргументы и факты» газетіне берген сұхбатыңызда «Ал қазақ тілін меңгердіңіз дейік. Одан әрі қарай не болады? Емханалар ауруды жақсы емдейтін бола ма? Мектептер жақсы білім беретін бола ма? Қазақ автокөлігін шығарамыз ба, әлде ғарышқа әуе кемесін ұшырамыз ба?» дейсіз.  Бұл не сөз?
Әуезхан Қодар: Мұнда екі мағына бар. Біріншісі,  қазақ тілінің жағдайы бір күні жақсарады деген сенім. Қазірдің өзінде біраз жақсарды ғой. Екіншісі, «тілдің жағдайы қанша жақсарғанымен, ауыл мен қала арасындағы қайшылық, қазақ жастарының жоғары білім алып, жұмысқа орналасуы, олардың қызмет сатысымен өсуі сияқты әлеуметтік мәселе шешілмейінше, қоғамымыздың төрт құбыласы түгел болуы қиын-ау»  деген қамкөңіл.
Жас қазақ: Әлгінде «Қазақ – рухы жоғары халық» дедіңіз. Ал «Қазақ, яғни қазіргі қазақ қоғамы тарихи тамырынан айырылған, өмір сүру дағдысы өзгерген, «Оралу» өркениетіндегі заман ағымына тек сырттай ғана ілесіп келе жатқан, ал ішкі дүниесі ғасырлар бойы жиналған ашу-кекке толы, сыры мен сымбаты екі бөлек, өліара кезеңнің құр сұлба кейіпкері» деген пікірді айтқан сіз емес пе?
Әуезхан Қодар: Менің сөзімнен тек қайшылық іздеп отырады екенсің, ал шын мәнінде, мұнда еш қайшылық жоқ. Мен осы уақытқа дейінгі өліара кезеңді айттым. Заман өзгеріп жатқанда, ғажап, бақытты тірлікке жете қою қиынға соғады. Оны бәріміз де көрдік, әлі де  көріп жатырмыз. Қазір елімізде көп нәрсе өзгерді, әлі де  өзгермек. Міне, осындай өзгерістерден тек рухы жоғары халық қана өте алады. Мен қазақты сондай халық, сондай ұлт деп отырмын. Бұл бәрімізге аян емес пе?
Жас қазақ: Сізге Абайдың тілі жақын ба, әлде Пушкиннің тілі ме?
Әуезхан Қодар: Сұрағыңның астарын түсініп отырмын. Әрине, қазақ тілі қымбат.  Мектепте орысша білім алдым. Бұрын  орыстілді қазақ едім. Кейін Абайдың шығармашылығын зерттеп, орыс тіліне аудардым. Абай арқылы қазақ тілінің табиғатын меңгердім.
«Мәдени мұра» бағдарламасының аясында жарық көрген әлем философиясының екі томын тәржімаладым. Сонда біраз ғылыми сөздің қазақша баламасын таппай, қиналдым. Амал жоқ, кейбір орысша ғылыми сөздерді қазақ тілінде өзім ойлап табуға тура келді. Қазақ тілін ғылымның, философияның тілі етіп көтеруіміз керек. Біреулер «қазақ тілін дамытамыз» деп арзан ұпай жинап жатыр. Тіпті кейбіреулер қазақ тілін арыз жазудың тілі еткісі келеді. 
Жас қазақ: «Мәдени мұра» бағдарламасы аясында жарық көрген көптомдық мәдениеттану мен философияның аудармасы, менің жеке пікірімше, ортаңқол. Тіпті біраз мақала дұрыс аударылмаған. Пікіріммен келісесіз бе?
Әуезхан Қодар:  Түсінесіз бе, бізде «ұжымдық» деген нәрсе бар. Әйтеуір содан арыла алмай-ақ қойдық.
Жас қазақ: Тіпті университетте дәріс беретін кейбір ұстаздар студенттеріне аудартыпты деп естиміз...
Әуезхан Қодар:  Естімеппін.  Кандидаттық, докторлық диссертациясын қорғаған ғалым көп. Философия ғылымының кандидаты, докторы, бірақ олардың бәрі философ  емес. Олардың үш пайызы ғана шынайы ғалым. Ізденіп, жаңалық ашқан философ аз.
Жас қазақ:  Әлем философиясын енді қашан аударатынымыз белгісіз. Қаншама қағаз жұмсалды, қыруар қаржы кетті...
Әуезхан Қодар: Әрбір аудармашы өзіне тиісті қаламақысын алды. Басқа-басқа, әлемнің ұлы ойшылдарын аудару оңай емес. Осы мәселені қолға алған кезде: «Аудармашылардың еңбегін саралайтын, бағалайтын кеңес құрайық», – деген пікірімді айттым. Бірақ менің сөзіме құлақ асқан жан болмады.   
Жас қазақ:  Бір мақалаңызда «Қазір бізде элита санатындағы адамдар жоқ емес, бар, бірақ ол – антиэлита, яғни оның атын жамылған жарым жанды, жарты санды біреулер…» деп жазасыз. Өзіңіздің олармен қарым-қатынасыңыз  бар ма?
Әуезхан Қодар: Көріп отырсыз ғой, ашық-жарқын, ешкімді жатсынбайтын адаммын. Адам баласын алалап, бөлмеймін. Дегенмен өзіме қызық ештеңе таппасам, ол ортадан алшақтау жүрем. Бір ақынның  ерекше болмысы мен шығармашылығын жоғары бағалаушы едім. Өкінішке қарай, қайтыс болып кетті.
Жас қазақ: Ол ақынның аты-жөні кім?
Әуезхан Қодар:  Өтежан Нұрғалиев. Ішкі мәдениеті қалыптасқан, үлкен талант иесі еді. Көзі тірісінде ешқандай сыйлық алған жоқ. Өтежан Нұрғалиевті қазақ қоғамы бағалай алмады.
Жас қазақ: Өткенде бір зиялының мерейтойында сіз өзіңізбен өзіңіз оңаша, жалғызсырап отырдыңыз...
Әуезхан Қодар:  Рас. Өмірін білімге, мәдениетке арнаған адам жалғыз болады екен. Жалғыздықтың ой еңбегімен айналысатын адамға берері де көп. Егер бір топтың сойылын соғып, сөзін сөйлесең, екінші топ жақтырмайды. Ол ортаға бір кірдің бе, шығуың қиын. Рас, атақ пен мансаптан кенде болмауың мүмкін. Бірақ атақ үшін өзімнің  арым мен ұятымды сата алмаймын. 
Мысалы, менің ешқандай сыйлығым жоқ. Кейде оңаша қалғанда өзіме: «Әй, Әуезхан, сен неге жеттің? Жалғыз жүріп, неге жетпексің?», – деп сұрақ қоямын. Бірақ адам  өз болмысына қарсы шыға алмайды екен.
Жас қазақ:  Бүгінгі таңда бүкіл әлем бойынша қалың бұқараға арналған мәдениет, яғни тобырлық мәдениет үстемдік құруда. Бұл құбылыстан біздің елімізде тыс емес. Сіздіңше, халықтың ынтасын тобырлық мәдениеттен элиталық мәдениетке қалай бұруға болады?
Әуезхан Қодар: Халықтың ынтасын тобырлық мәдениеттен элиталық мәдениетке аудару әзірге мүмкін емес. Бірақ тобырлық мәдениет пен элиталық мәдениетті біріктіруге де болмайды. Элиталық мәдениетке адам өзінің қабілет-қарымы мен  білімі, еңбегі мен талпынысы арқылы жетеді. Ал бұқаралық мәдениет, бейнелеп айтсақ, аузыңа тосады, сен тек жұта берсең болды. Тіпті тобырлық мәдениетті –  мәдениет деп те айтуға болмайды. Дегенмен бұқараның қажетін өтеп жатқан секілді.
Жас қазақ: Ағылшындардың даму саясатында англо-саксондық, ал түріктердің өзіне тән «түрік стилі» бар. Сіздіңше, осы ғасырда қазақ халқы даму үлгісін қай бағытта ұстануы керек?
Әуезхан Қодар: Қазақ өзінің табиғатын табуы керек.
Жас қазақ:  Біздіңше, қазақ ұлты өзінің табиғатынан, ұлттық болмысынан ажырай қойған жоқ.
Әуезхан Қодар: Сіз менің негізгі айтпақ ойымды түсінген жоқсыз.
Жас қазақ: Түсінбегенім рас. Ойыңызды ашып айтыңызшы.
Әуезхан Қодар: Дәстүр дегеніміз – құпия нәрсе. Ол сенің қаныңмен сіңісіп кеткен. Өз дәстүріңді орыспен, ағылшынмен, неміспен салыстыр, сонда өзіңнің ұлттық ерекшелігіңді танисың. Біз бүгін «әл Фараби, Әбу Насыр кім? Қазақ па, өзбек пе?», – деп таласамыз. Шын мәнінде, олардың  мұрасы – түркі әлеміне ортақ мұра.  Ортақ мұра түркі әлемін біріктіреді. Мүддеміз бір болса, одан ешбір түркітілдес ұлт  ұтылмайды.
Жас қазақ: Мұрат Әуезов мәрттік жасап, сізге пәтерін сыйлаған деп естіп едім. Рас па?
Әуезхан Қодар: 1989 жылы Жазушылар одағында,  көркем аударма бөлімінде Мұрат Әуезовтің қол астында жұмыс істеуші едім. Біздің ұжымнан біраз адам пәтерлі болды. Мен тізімге ілінбей қалдым. Пәтерден пәтерге көшіп, баспанасыздықтан шаршап жүргем. Жабырқап қалған мені көрген Мұрат Әуезов: «Әуезхан, еш қамықпа! Менің «Көктемде» бір бөлмелі пәтерім бар. Сонда барып, тұра бер. Үйдің құжатын сенің атыңа көшірем», – дегенде сенерімді не сенбесімді білмедім. Сонда баспаналы болғаныма қуанып, өлең жазғанмын. (Әуезхан аға шабыттанып, өлеңін оқып берді)
Менің Алматыға келіп, әдеби ортаға қосылуымның өзі қызық. Мектепті «Алтын белгімен» бітіріп, ҚазҰУ-дің заң факультетіне оқуға түстім. Университетті бітірген соң ауылға кеттім. Аудандық комитетте жауапты қызмет атқардым. Сол уақытта Дулат Исабековтiң «Екі жиырма» деген кітабы қолыма түсті. «Қарғын» романы туралы рецензия жазып, Жазушылар одағына,  Дулат Исабековтің атына хатпен салып жібердім. Бір күні менің атыма Дулат Исабековтен хат келіп тұр. Ол кісі хатында «Кейбіреу сын жазуда қара жаяу болса, сіз салт атты сыншы екенсіз», – деп мақтапты. Ол кісіге әдебиетпен айналысу туралы түпкі ойымды ашық жазып, қайта хат жолдадым. Дулат Исабеков менің рецензиямды Асқар Сүлейменовке оқытқан екен, Асекең: «Бұл баланы тез арада Алматыға шақыру керек», – депті. Алматыға алып-ұшып келдім. Қамқор ағаларымның көмегімен  Жазушылар одағының шығармашылық үйіне жолдама алып, сонда орналастым. Ертесіне Қалихан Ысқақ пен  Олжас Сүлейменовпен таныстым. Бір күні Әбдіжәмiл Нұрпейісов: «Сені жақсы аудармашы деп естідім. Бір дүниемді орыс тіліне аударып бересің бе?», – деп іздеп келді. 
Жас қазақ:  Әбдіжәмiл Нұрпейісов, Дулат Исабеков, Олжас Сүлейменов, Қалихан Ысқақ – бәрі де қазақ  әдебиетінің  көрнекті өкілі. Бүгінде бұл тұлғалармен  қарым-қатынасыңыз қандай?
Әуезхан Қодар:  Бұлар – адамның еркін ойын сыйлайтын тұлғалар. Әсіресе, Дулат Исабеков. Олжас Сүлейменов – үлкен фигура. Ол кісімен мүлдем араласпаймын. Ал Мұрат Әуезов екеуміздің сыйластығымызға ешқашан сызат түскен емес.
Жас қазақ: Қазір басыңызда неше үй бар?  
Әуезхан Қодар: Біз өзі отбасымызда үш адамбыз, үшеумізге жететіндей үйіміз бар. Байқаймын, жұрт мені «байып кетті» деп күйзеліп жүргенге ұқсайды. Күйзелмей-ақ қойсын, виллада тұратын халге әлі жете қойған жоқпын.
Жас қазақ:  Сіз «тәңіршілмін» деп жар саласыз. «Келін» фильмін қалай қабылдадыңыз?
Әуезхан Қодар: Бұл фильмді жоғары бағалаймын. Себебі, кино тілімен түсірілген. Бұл кинокартина кейіпкердің жандүниесін табиғатпен үндестіреді. Өте шынайы фильм. Кейбір ағаларымыз әнебір эпизодқа қарсы шықты ғой...
Жас қазақ:  Эротикалық көріністі айтасыз ба?
Әуезхан Қодар: Эротикалық көрініс дейсіз бе? Жарайды солай-ақ болсын! Бірақ порнография емес қой.
Жас қазақ: Сіз бұл фильмді қызыңызбен бірге көріп отыра аласыз ба?
Әуезхан Қодар: Айттым ғой, бұл фильмде анау айтқандай сорақы порнография жоқ. Біздің көрермен Голливудтың, Батыстың неше түрлі эротикалық фильмін көріп жүр ғой. О баста біздің халық – жыныстық қатынаста өте еркін, бұзық халық болған. Соны Ермек көрсетіп еді, бәрі қарсы шықты. Фольклорымызда неше түрлі ұятты сөз бар. Әрине, «ұятты сөз кездеседі»  деп фольклорды жоққа шығара алмайсыз ғой. Фольклор – өмір шындығынан туған баға жетпес құнды дүние.
Жас қазақ: «Тәңіршілдікті насихаттап жүргендер шетелден қомақты қаржы алады» деген сөзде қаншалықты шындық бар?
Әуезхан Қодар: Сізге оны кім айтты? Егер шетелден қаржы алсам,  мен бір ұйым құрмаймын ба?  Ондай ұйым жоқ. Ал онсыз кім саған бостан-босқа ақша береді?

Сұхбаттасқан Аягүл МАНТАЕВА