Жақында тіл жанашырларының хаты, дәлірек айтқанда, оның Ата заңымыздағы орыс тілін мемлекеттік тіл – қазақ тілімен қатар қолдануға рұқсат беретін ережені алып тастау туралы ұсынысы қоғамның орыстілді бөлігін бір дүрліктіріп тастады.

«Жас қазақ» конференция-сы қоғамдағы әртүрлі топ өкілдерінің басын қосып, осы өзекті мәселені талқыға салды. Бұл жолғы қонақтарымыз жазушы Совет-Хан Ғаббасов, «Альтернатива» өзекті зерттеулер орталығының директоры Андрей Чеботарев, жазушы Қанат Қабдырахманов және Қазақстан халқы Ассамблеясының мүшесі Асылы Осман болды.

Совет-Хан Ғаббасов: Тіл дегеніміз не? Оны тек қана қатынас құралы деп ойлайды. Тіл адамға жүз түрлі сипат, он түрлі қасиет береді. Тәуелсіздік дегеніміз – тіл. Бұл дертті жасап отырған – қоғамдағы адамдар. Назарбаевтың өзі: «15 жыл ішінде аюдың да тіл үйренетін кезі болды», – деді.
Табиғаттың тұрақты заңдылықтары бар. Бұл тілге де байланысты. Айналаңызға қараңызшы. Мысалы, қарға бұлбұл болып сайрап жүр ме? Шошқа ит болып үріп жүрген жоқ! Ит шошқа болып қорсылдап жүрген жоқ!
Өз тіліңнен айырылсаң, халықтық болмысыңнан, қазақтық қасиетіңнен айырылғаның! Тілін қорғаған халықты сыйлау керек. Ал «Лад» қозғалысын деструктивті күш ретінде заңға тарту керек. Бір халықтың тіліне қарсы шығып отырғаны үшін. Бұл – адамшылыққа жат нәрсе. Біз ешкімді кемсітіп отырғанымыз жоқ. Біреудің тілін үйренбе де демейміз. Дала демократиясымен салыстырғанда, еуропа демократиясы сандалбай нәрсе!
Жас қазақ: Қазақ тіліне орыс тілінен төніп тұрған қауіп бар ма?
Андрей Чеботарев: Меніңше, орыс тілі қазақ тіліне, ал қазақ тілі орыс тіліне ешқандай қауіп төндірмейді. Бізде күрделі әлеуметтік-тарихи процесс жүріп жатыр. Әртүрлі этностар мен ұлыстардың мәдениеті мен тағдыры қабысты. Мемлекет тәуелсіздік алған уақыттан бастап бұл мәселеде белгілі бір шаралар жасауы керек еді. Қазіргі жиырмаға келгендердің 50 пайыздан көбі ана тілін біледі дегенге күмәнмен қараймын. Қазір жастардың көбі батысқа көз тігіп отыр. Мемлекеттік тілден, ана тілінен гөрі ағылшын, француз тілдерін үйренуге барын салып жүр. Бұл – дұрыс емес, әрине. Бірақ бұған кінәлілерді іздеу де қиын. Тарихшыларымыз айтып жүргендей, бұған Қазақстанды отарлаған Ресей кінәлі деуге де болмайды. Себебі, патшалық Ресей орыс тілін Кеңес өкіметіндей қатты таңған жоқ. Голощекин секілді бірді-екілі тұлғаны есепке алмағанда, Кеңес өкіметінің жергілікті жерлердегі белсенділері, большевиктер мен революционерлер – қазақтар болатын. Олар өз ана тіліне неге өшікті? Өкінішке қарай, бұл сауалды қоятын адамдар да қалмады қазір.
Кеңес дәуірі кезіне қарағанда да, қазір орыс мектептерінде қазақ тілі нашар оқытылатын секілді. Сөздерінен байқағанымыз, мұғалімдердің жалақысы аз. Сондықтан ұмтылыс та төмен. Оқушылары үшін барын салып, тер төккісі келеді. Бірақ еңбегінің өтеуі жоқ. Сондай-ақ тіл мамандарының өздері қазақша-орысша сөздіктердің сапасы нашар екенін айтып жүр.
Хатқа келер болсақ, мемлекеттік тілдің мәртебесін көтеру туралы мәселе жалпы дұрыс. Бірақ орыс тіліне қарсы шығуы – жөн емес. Заңдық тұрғыдан алғанда, орыс тілі ресми тіл де емес.
Совет-Хан Ғаббасов: Мұны кейбіреу­лер ойдан шығарып алды. Ол хаттың ішінен орыс тіліне қарсы бір сөйлем таба алмайсыз.
Бұл – халықтың қателігі емес, мемлекеттің ғылыми негізсіз жұмысының қателігі. Ресей орыс тілін білмегендерге азаматтық бермейді...
Қанат Қабдырахманов:
– Орыс тіліне деген бұл көзқарасты бұрыс деп бағалаймын. Өйткені Қазақстанда тек қана қазақтар тұрмайды. Ертең автобуста орыс тілінде сөйлегенің үшін айыппұл салынатын болса...
Совет-Хан Ғаббасов: Олай еткелі жатқан ешкім жоқ.
Қанат Қабдырахманов: Мысал үшін айтып отырмын. Қазақша білмесең, онда әкімшілікте, полицияда, әскерде жұмыс істей алмайсың деген сөз. Өз басым ультиматум қоюға қарсымын. Кез келген салада да. Тіпті өз балаларымызға да.
1989 жылы Қазақстан Республикасының тілдер туралы заңы қабылданды. 22 жыл бойы бірқатар жұмыс жасалынды. Бірақ неге нәтиже жоқ?
Мен көп қазақ зиялыларының «әкімшілік шара, мәжбүрлеу шараларын қолдану қажет» дегенін көп естідім.   
Совет-Хан Ғаббасов: Еуропада тіл полициясы деген бар емес пе?
Қанат Қабдырахманов: Қазақ тіліне қарсы емеспін. Менің айтқым келгені мынау еді: 22 жыл бойы бұл мәселе күн тәртібінен түспей келеді. Бірақ әлі шешімін тапқан жоқ. Демек, мәселенің төркіні тілде жатпағаны анық. Мәселен, құрдастарымның балалары мектеп бітірді. Олар – 1993 жылы тәуелсіз Қазақстанда туылған түлектер. 11 жыл бойы аптасына үш рет оқыса да, қазақ тілін білмей шықты. Ал американдық университетке түскісі келетін адам жарты жыл ішінде ағылшын тілін үйреніп алады. Себебі – бұған күшті мотивация бар. Американдық университетті бітірген адам бай-бақуатты болады. Ел көреді, жер көреді. Американдық мәдениет, жалпы, батыс мәдениеті жастар үшін тартымды. Сондықтан, ағылшын тілін үйренуге талпынады. Ал қазақша үйренуге неге ешкім ұмтылмайды? Себебі, жиырма жыл ішінде біздің мәдениетіміз тартымды бола алмады.
Совет-Хан Ғаббасов: Қоғамдық жүйе мен мәдениет екі бөлек нәрсе.
Қанат Қабдырахманов: Тіл – мәдениеттің бір бөлігі.
Совет-Хан Ғаббасов: Тіл мәдениеттің бір бөлігі болғанымен, қоғамдағы саяси жүйе мен мәдениет екі бөлек дүние. Сая­си жүйенің қателігі – мемлекеттік тілге мотивация, қажеттілік тудырмауы.
Екіншіден, барлық дүние материалдық байлыққа келіп тірелмейді. Адам баласы рухани азып отыр. Біз бар нәрсені қойыртпақтатып, бәрін алмастырып жібергенбіз. Мәселен, Қытай дүниенің алдына шығып отыр. Неге? Өйткені ол өз дәстүрін, өз салтын, өз тілін сақтап отыр. Қытайда халықтың 1,5 пайыз ғана ағылшын тілін керек етеді. Қалғандары өзге тілді қажетсінбейді де.
Қазақтай интернационал халық әлемде жоқ шығар. Осыны түсінбеуді ұятсыздық деп есептеймін.
Біз орыс немесе басқа халықтарға қарсы емеспіз. Біздің талабымыз – мемлекеттік тілге қажеттілік тудыру. Халық аурулы болып барады. Өйткені тілдің дерті – халықтың дерті. Дерт – салдар ғана. Ал себеп – басқа. Біз жиырма жыл бойы өзгелер үйренсін деп тостық.
Сенің үкіметің апта сайын өткізетін жиналысты қазақша жүргізе алмайды. Бірақ арабтарға арапша, қытайларға қазақша сөйледі. Мұнысы – қазақ тілін қорлағанмен бірдей нәрсе. Қазақша жиын өткізе алмаса, орындарын босатуы керек.
Жас қазақ: Қажеттілік тудыру үшін не істеу қажет?
Совет-Хан Ғаббасов: Сөздік нашар, құрал жаман дейді. Мұның бәрі өтірік. «Мемлекеттік тілді білмесең – жұмысқа алынбайсың!» деп талап қойса, үш айдан кейін бәрі қазақша сөйлеп шығады.
Андрей Чеботарев: Ең негізгі мәселе – ментальды-мәдени діңгектің жоқтығында. Жасөспірім кезімізде біздің құрдастарымызда екі тілді мәдениет болды. Біз орыстың халық ертегілеріне қоса, қазақ ертегілерін де оқыдық. Алдаркөсе, Ер Төстік, Қозы-Көрпеш – Баян сұлуды жақсы білетінбіз. Қазіргі балалар орыстың да, қазақтың да халық ертегілерін білмей өсіп келеді. Олардың кейіпкерлері, батырлары кімдер? Гарри Поттер, Хоббит, тағысын-тағылар. Бұл – жаһандану. Адамдар батыстанып жатыр. Жастар, балалар әлеуметтік желілерде отырады. Олар ағылшын тілін үйренеді. Сол арқылы бүкіл әлеммен араласады.
Совет-Хан Ғаббасов: Адамдардың батысшыл болып жатқаны дұрыс нәрсе ме?
Андрей Чеботарев: Әрине, бұл дұрыс емес. Киноға келсек, кеңес дәуірі кезінде көруге тұрарлық фильмдер болды. Мысалы, «Шоқан Уәлиханов», «Сұлтан Бейбарыс», «Атаманның ақыры», «Алдаркөсе». Қазір «Қазақфильм» киностудиясы түсіріп жатқан киноларға қараңызшы. Міндетті түрде бір ресейлік актерді шақырады. Мағынасын да түсінбейсің. Қазақ халқының мәдениеті мен дәстүрі арқылы тіліне шығатын мәдени діңгек жоқ.
Совет-Хан Ғаббасов: Бұл кімнің қателігі? Қоғамның ба, үкіметтің бе?
Андрей Чеботарев: Мемлекеттің! Мемлекет оның тетіктерін жасамады. Адамдар енді ғана балаларын қазақ тіліндегі балабақшаларға бере бастады. 1992 жылдан бастап балабақшаларда жаппай қазақ тілін енгізу керек еді. Мұны неге сол кезде жасауға болмады?
Қанат Қабдырахманов: Өмірлік мәселелерімізді тек қана қазақ тілімен байланыстырып қарауға болмайды. Мен 20 жыл бойы бұдан басқа жаңа идея естіген емеспін. Қазір ХХІ ғасырда өмір сүріп отырмыз. Қазақ мәдениеті осы ғасырға сай келе ме? Жоқ. Біз жаңа бір нәрсе жасап шығара алдық па? Біз тек қана тұтынып келеміз.
Кеңес дәуірінде қазақтар өте жақсы оқыды. Қазақтардың жоғарғы білім индексі Кеңес Одағы бойынша ең жоғары сатыда тұрды. Бұған қарамастан, өзгелердің соңында келеміз. Демек, біздің менталитетімізде ақау бар. Қазіргі заманға сай келмейтін бір нәрсе бар. Қазақ зиялылар­ының міндеті – ХХІ осы олқылық туралы сөз қозғау.
Совет-Хан Ғаббасов: Мен тіл үйренуге қарсы емеспін. Он тілді біл! VI ғасырға дейін бүкіл дүние сақ тілінде сөйлегені тарихтан белгілі. ХІ-ХІІ ғасырда қыпшақ тілінде сөйлеген...
Қанат Қабдырахманов: 1920 жылға дейін шағатай тілі түркі халықтары үшін ортақ тіл болды...
Совет-Хан Ғаббасов:  Мен дәрігермін. Адам психикасымен ойнауға болмайды. Үш тұғырлы тіл дегенімізді қаскүнемдік деп білемін. Бала логикасы 9-дан 12 жасқа дейін қалыптасады. Осы кезде балаға басқа тіл үйретуге болмайды. Адам бойында жүзден аса шизофрения ауруының түрлері болады. Психикаға салмақ салынғанда, олар оянады. Үш тілді қатар оқытып, ұрпағымызды есалаң қылмайық! 16-ға келген соң, маған десең, он тіл үйрет! Бұл кезде бала бәрін оңай қабылдайды. Табиғаттың осы заңдылықтарын бұзып отырмыз.
Билік басындағылардың көбісі балаларын орысша оқытқан. Олар балаларының қамын ойлап отыр. Қазақ тіліне қарсы шығып жатқандар да солар.
Асылы Осман: Өзге ұлт жастарының қазақ тілін үйренуге деген ниеті түзу екенін баса айту керек. Құртып жатқан – қазақтың орыстілділері. Біреулерді айтақтап жатқан да солар. Қалай болғанда да, біздер, өзге ұлттың өкілдері, қазақ тілін қолдауымыз керек. Айтыңыздаршы, қазақ тілін білмегені үшін қай ұлттың өкілі жұмыстан шығып қалыпты? Қай қазақ мұндай талап қойып отыр? Меніңше, талап жоқ жерде талпыныс та болмайды. Қазақ тілін білмесең, онда ана креслоға отырма! Тілді білген адам ғана ұлттың жан-дүниесін ұғады. Тілін білмеген адам сол ұлтты сыйламайды да, қадірлемейді де.
Өзге ұлттың өкілдері: «Қазақтарың­ыздың өзі бұл тілді үйренгісі келмейді емес пе? Ана министрдің  баласы қайда оқып жатыр? Неге соған қарамай­сыз?» – деп өзімді кінәлап жатады. Бұған берер жауабым да дайын: «Бұл – олардың басындағы мәселе. Осы мемлекетте тұрып жатқаннан кейін, біз білуге тиіспіз!»
Совет-Хан Ғаббасов: Қазақстан­дағыдай бірін-бірі түсінетін халықтар жоқ. Балтық жағалауы елдеріне, Қап тауына, тіпті мына тұрған өзбек пен түркімен еліне барып көріңіз! Бұл жерде халық пен халық арасында дау шығып жатқан жоқ. Мына жазылған хат мазмұнын деструктивті күштер 180 градусқа бұрып, дау-дамай тудыруда.
Андрей Чеботарев: Қазіргі қазақ жастарына назар аударсақ, олардың ауқатты отбасынан шыққан бөлігі Батыста білім алуға ұмтылады. Қалған екінші бөлігі Таяу Шығысқа аттанды. Олардың көбі қайтып келді. Және әртүрлі мәдениетті өздерімен бірге ала келді. Араб елдерінен келгендер сақал қойып, хиджап тағып жүр. Қазақша сөйлегені­мен, арабша ойланады. Батыстан келгендер ағылшын мен орыс тілінен басқа тілде тек бірді-екілі сөз ғана білетін болар. Басты мәселе осында. Бұл мәдени діңгектің жоқтығының дәлелі. Біздің буын бірте-бірте кетеді. Сол кезде дәстүрлі қазақ мәдениетінің иесі кім болмақ?
Орыс тілі – фактор. Бірақ онымен күресудің қажеті жоқ. Қатар өмір сүруге болады. Ұлы Абайдың өзі орыс тілі арқылы Ресейден әріге – Еуропаға баруға болатынын айтып кеткен. Қазақ тілін әкімшілік тәсілдер арқылы емес, мәдени орта арқылы көтеру қажет.
138 адам қол қойған бұл хат конструктивті ойға емес, жалаң эмоцияға құрылған. Сондықтан да кейбір саясаткерлер қойған қолынан бас тарта бастады. Мұның өзі бұл мәселеде ортақ пікірдің жоқтығын көрсетеді.
Қанат Қабдырахманов: Қазақтілді қазақтар мен орыстілді қазақтар арасында идеологиялық бөлінушілік бар. Одан арылу үшін басымызды қосатын ортақ нәрселерді табуымыз қажет.
Андрей Чеботарев: Меніңше, әлеуметтік жік көбірек секілді.
Қанат Қабдырахманов: Мен зиялы қауым арасындағы жік туралы айтып отырмын. Мен орыс адамы емеспін, мен қазақ зиялысымын.
Совет-Хан Ғаббасов: Қазақша жазасың ба, қытайша жазасың ба, шыққан халқың – бір халық. Ол – қазақ халқы. Дәстүр дегеніміз – кез келген халықтың Ата заңы. Халықтан артық қандай діңгек керек? Өз қателігімізді түсінуден басқа елеулі нәрсе жоқ.
Қанат Қабдырахманов: Бар. Қазақтілді жазушылар – дәстүршілдер. Олар дәстүршілдікті ең жақсы философия деп біледі.
Совет-Хан Ғаббасов: Дәстүр дегеннің не екенін білмей отырып, бұлай деуіңе не жорық?
Қанат Қабдырахманов: Мен модернистпін. Болашақ туралы ойлаймын. Өткенге құрметпен қараймын. Абайды құрметтеймін. Абай да модернист!
Бізде бір халықтың ішінде екі түрлі халық бар секілді көрінеді. Мұнымен күресу керек.
Совет-Хан Ғаббасов: Эзотерика ілімінде «космополиттер ібілістің көмекшісі» делінген. Бұлардың жүрген жерінде береке болмайтынын айтады.
Қанат Қабдырахманов: Космополитизмге мен үзілді-кесілді қарсымын. Принципті түрде қарсымын! Космополит – жан-дүниесі бос адам.
Асылы Осман: Мен қазақтың бәрін бір қазақ деп есептеймін. Қазақ па, орыс па, шешен бе, қазақстандықтардың бәрін қазақ деп есептеймін. Тіпті тарихи отан деген ұғымды да теріске шығарамын. Анау Әзірбайжанға менің қатысым қанша? Біздің жеріміз де, еліміз де – Қазақстан.
Абайдың орыс тілі туралы сөзін алға тартасыздар. Бірақ Абайдың дәуірімен бүгінгі күнді салыстыруға болмайды! Қазір әлемдік тіл орыс тілі емес, ағылшын тілі!
Мемлекет гүлденсе, қазаққа да, орысқа да, әзірбайжанға да жақсы. Сондықтан, мемлекет мүддесі бәрінен жоғары тұруға тиіс. Қоғамды құрушы – адамдар. Діңгегі – қазақ халқы. Қазақ тілін білсек қана, елімізде тыныштық орнайды.
Совет-Хан Ғаббасов: Бізде әртүрлі ұсыныстар жасалып жатыр. Бірақ бәрінде де ғылыми негіз жоқ. Идеологиясыз мемлекет – мұхит үстіндегі ескексіз қайық. Ғылыми негізге сүйенсек, жүйе соған құрылса, еліміздегі халық дауласпас еді.
Қанат Қабдырахманов: Қазақтілді қазақтар мен орыстілді қазақтар арасындағы жікті былай қойғанда, қазақ пен орыс арасында да түсініспеушілік, бір-біріне сақтана қарау кездеседі. Мен мұнда уақытша тұрып жатырмын деушілер көп. Отаным деп санамайды. Неге бұлай? Себебі, ортақ идея жоқ. Отан идеясы адамдар арасында жақындық болғанда туады.
Бірақ қазақ тілін қорқыту құралы етуге болмайды. Бұл елді бүлдіреді!
Совет-Хан Ғаббасов: Сен не сөйлеп отырсың? Қорқыту құралы дегенің не? Қазақ өз тілімен ешкімді қорқытып жатқан жоқ. Қатты бұрмалап отырсыңдар!
Андрей Чеботарев: Мен әлеуметтік саясатқа да назар аударғым келеді. Қазақ тілін балабақшадан ЖОО-ға дейін оқытатын болса, жаңа буын Батысқа да, Таяу Шығысқа да қарамайтын болады. Екінші мәселе, әлеуметтік лифтілерді жасау қажет. Білім алған жастардың болашағы, қызметтік өсу сатысы болуы керек.
Өзіміз тұрып жатқан елді, халықты, оның мәдениетін, тарихы мен дәстүрін білмесек, ештеңе өндіре алмаймыз.
Асылы Осман: Біз кез келген істі саналы түрде жасауға тиіспіз! Адам болуымыз үшін! Біз тәуелсіздік алған күннен бастап, жөні түзу бағдарлама жасап, талап қоймадық. Идеология болмады.
Қанат Қабдырахманов: Идеологияны кім жасайды?
Асылы Осман: Мемлекет басындағылар.
Қанат Қабдырахманов: Жоқ. Олар емес. Қытай данышпаны Конфуций патша болған емес.
Андрей Чеботарев: Идеология қоғамның өз ішінде қайнап, пісуі қажет. Егер идеологияны билік ұсынса, онда біз екінші КОКП-ке тап боламыз. Мемлекеттің идеологиялық саясаты тіл саясатынан ұзап кете қойған жоқ.
Асылы Осман: Бізге орыс тілі де, ағылшын тілі де керек. Бірақ басымдық осы мемлекеттің тіліне берілсін. Мемлекетті құрған қазақ халқы! «Қазақ тілінің қамқоршысы болмай-ақ қойшы, сен әзірбайжан!» деген қазақтар да бар. Бірақ мен тұрған еліме адал болуға тиіспін!
Жас қазақ: Еліміздегі қазақ тілі мен орыс тілінің болашағын қалай көрер едіңіздер?
Совет-Хан Ғаббасов: Қазақтар 70 пайызға жуықтады...
Андрей Чеботарев: Қазақ тілі қазірдің өзінде мемлекеттік тіл. Оны ешкім өзгерте алмайды. Басты мәселе – қазақ тілінің шенеуніктердің емес, іс жүргізудің, бизнестің тіліне, ұлтаралық тілге айналуында. 2020 жылға қарай халықтың 95 пайызы қазақша сөйлеп кетеді деген қаулы бар. Мемлекет сауатты түрде нақты қадамдар жасаса, бұған қол жеткізуге болады. Бұл үшін әлеуметтік-мәдени саясатқа басымдылық берілуге тиіс. Әкімшілік тәсілдермен іс бітпейді.
Асылы Осман: Шенеуніктер сөйлесе, ертең бәрі қазақша сөйлеп жүрер еді. Қазақ тілін жоғарғы билік қабылдамайды. Әкімшілік тәсіл мүлде қолданылып жатқан жоқ. Егер ол қолданса, жағдай мүлде басқаша болар еді. Айтыңыздаршы, кімді қазақша сөйлеуге немесе орысша сөйлемеуге мәжбүрлепті?
Орыс тілі ешқашан жойылып кетпейді. Қазақ тіліне көп көңіл бөлуге тиіспіз! Қазақстанда басқаша болмауы керек! Қазақстанда тұратындардың бәрі қазақша білуі шарт. Борыштымыз.
Андрей Чеботарев: Бірақ ешкімді мәжбүрлемеу керек. Сіз «керек, тиіспіз, шарт» дегенді көп айтасыз! Біз бұл дүниеге Құдайдың әмірімен келіп, кетеміз. Сондықтан ешкімге ештеңе борышты емеспіз!
Қанат Қабдырахманов: Қазақстанда тұратын орыстардың «рахмет», «сәлеметсіз бе!» деген сөздерді білмейтіні жоқ. Бәрі біледі. Бірақ айтпайды. 100 сөз жаттап алса да, оны айтпайды.
Асылы Осман: Өйткені империялық санадан арыла алмай жүр.
Андрей Чеботарев: Ешқандай империялық сана жоқ. Гәп – тілдік ортада.
Қанат Қабдырахманов: Мәселен, дүкенге кірдіңіз. Сатушы – қазақ әйелі. Оған да «рахмет» деген сөзді бәрібір айтпайсыз...
Андрей Чеботарев: Дүкендерде орысша сөйлейді. Сондықтан орысша жауап бересің. Егер сатушы қазақша білмесе ғана, қазақша түсіндіруге талпынамын.
Қанат Қабдырахманов: Неге қазақша бірді-екілі сөзді де айтпайды? Өйткені елімізде орыстілділердің арасында «қазақ мәдениеті төмен, қазақша сөйлеп, өркениетті деңгейімді төмен түсіргім келмейді» дейтін стереотип бар. Қаласақ та, қаламасақ та, бар мәселе – осында. 

Шадияр Өстемірұлы